Στην ελληνική πολιτική σκηνή, λίγες λέξεις χρησιμοποιούνται τόσο συχνά και τόσο αόριστα όσο οι όροι «συστημικός» και «αντισυστημικός».
Γράφει ο Γιώργος Αθανασίου
Η δήλωση της Μαρίας Μαρίας Καρυστιανού ότι «πήραμε από κάθε παράταξη κάτι καλό και έχουμε κάνει μια σύνθεση» είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περιγραφή της σύγχρονης αντισυστημικής πολιτικής ρητορικής.
Από τη μία απορρίπτει τις παραδοσιακές ιδεολογικές ταυτότητες. Από την άλλη, επιχειρεί να εκφράσει μια γενικευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια απέναντι στο υπάρχον πολιτικό σύστημα. Το πρόβλημα όμως αρχίζει όταν η πολιτική τοποθέτηση επιχειρεί να μετατραπεί σε κάτι σχεδόν μεταφυσικό: «δεν είμαστε ούτε δεξιά ούτε αριστερά ούτε κέντρο, είμαστε κάτι νέο».
Η ιστορία δείχνει ότι αυτό σπάνια μένει ουδέτερο για πολύ.
Τι σημαίνει «συστημικό κόμμα»
Ο όρος «συστημικό κόμμα» δεν είναι ακαδημαϊκός. Είναι κυρίως πολιτικός και επικοινωνιακός. Συνήθως χρησιμοποιείται για να περιγράψει κόμματα που:
- έχουν κυβερνήσει ή συμμετάσχει στη διαχείριση της εξουσίας,
- αποδέχονται το υφιστάμενο θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο,
- λειτουργούν μέσα στους κανόνες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας,
- διατηρούν σχέσεις με οικονομικά, μιντιακά ή κρατικά κέντρα ισχύος.
Στην Ελλάδα, ο χαρακτηρισμός αυτός αποδίδεται κυρίως σε κόμματα όπως η Κυριάκος Μητσοτάκης κυβερνητική παράταξη, το ΠΑΣΟΚ ή ακόμα και στον ΣΥΡΙΖΑ μετά την άσκηση εξουσίας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι «συστημικό» δεν σημαίνει απαραίτητα «κακό». Σημαίνει κυρίως ότι ένα κόμμα θεωρεί πως το υπάρχον σύστημα μπορεί να βελτιωθεί και όχι να ανατραπεί ολοκληρωτικά.
Τι είναι ένα αντισυστημικό κόμμα
Αντισυστημικό θεωρείται συνήθως ένα κόμμα που:
- καταγγέλλει συνολικά το πολιτικό σύστημα,
- αμφισβητεί θεσμούς, ελίτ, ΜΜΕ ή οικονομικά κέντρα,
- εμφανίζεται ως «φωνή του λαού απέναντι στους ισχυρούς»,
- στηρίζεται έντονα στο συναίσθημα, στην οργή και στην απογοήτευση.
Το παράδοξο είναι ότι αντισυστημικά κόμματα μπορεί να υπάρχουν τόσο στην άκρα αριστερά όσο και στην άκρα δεξιά. Αυτό που τα ενώνει δεν είναι η ιδεολογία, αλλά η σύγκρουση με το «κατεστημένο».
Γι’ αυτό και πολλές φορές βλέπουμε πολιτικούς χώρους με τελείως διαφορετικές ιδέες να χρησιμοποιούν την ίδια γλώσσα:
- «Το σύστημα φοβάται τον λαό»
- «Τα ΜΜΕ μας πολεμούν»
- «Όλοι οι άλλοι είναι ίδιοι»
- «Μόνο εμείς είμαστε καθαροί»
Η αντισυστημικότητα λειτουργεί περισσότερο ως πολιτική ταυτότητα σύγκρουσης παρά ως συγκεκριμένο κυβερνητικό πρόγραμμα.
Η ανθρωπογεωγραφία των συστημικών ψηφοφόρων
Οι ψηφοφόροι που επιλέγουν παραδοσιακά ή «συστημικά» κόμματα συνήθως:
- δίνουν προτεραιότητα στη σταθερότητα,
- φοβούνται μεγάλες πολιτικές ή οικονομικές ανατροπές,
- εμπιστεύονται περισσότερο τους θεσμούς,
- αξιολογούν την κυβερνητική εμπειρία ως σημαντικό προσόν.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι «βολεμένοι», όπως συχνά παρουσιάζονται. Πολλοί απλώς θεωρούν ότι η διακυβέρνηση απαιτεί ρεαλισμό, συμβιβασμούς και θεσμική συνέχεια.
Διαβάστε επίσης:Το πολιτικό σύστημα και η επαναφορά Τσίπρα
Η ανθρωπογεωγραφία των αντισυστημικών ψηφοφόρων
Οι αντισυστημικοί ψηφοφόροι συνήθως έχουν:
- υψηλή δυσπιστία προς το πολιτικό σύστημα,
- αίσθηση κοινωνικής αδικίας ή εγκατάλειψης,
- θυμό απέναντι στις ελίτ,
- απογοήτευση από τα παραδοσιακά κόμματα.
Συχνά προέρχονται από διαφορετικές κοινωνικές και ιδεολογικές αφετηρίες, αλλά ενώνονται από ένα κοινό συναίσθημα: «τίποτα δεν αλλάζει με αυτούς που κυβερνούν».
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δύναμη των αντισυστημικών κινημάτων. Δεν χρειάζεται πάντα να έχουν ενιαία ιδεολογία. Αρκεί να εκφράζουν κοινή αγανάκτηση.
Η μεγάλη αντίφαση του «είμαστε απέναντι σε όλους»
Η δήλωση:
«Δεν υπάρχει καμία περίπτωση να συνεργαστούμε με συστημικά κόμματα»
σε συνδυασμό με:
«Πιστεύω ότι ο ελληνικός λαός θα μας τιμήσει χαρίζοντάς μας την αυτοδυναμία»
αναδεικνύει μια κεντρική αντίφαση πολλών αντισυστημικών σχημάτων.
Διότι στη δημοκρατία, ειδικά σε κοινοβουλευτικά συστήματα όπως το ελληνικό, η πολιτική δεν είναι μόνο καταγγελία. Είναι και διαχείριση, συμμαχίες, θεσμοί, συμβιβασμοί και κυβερνητική ευθύνη.
Όταν ένα κόμμα δηλώνει ότι:
- δεν ανήκει πουθενά,
- δεν συνεργάζεται με κανέναν,
- όλοι οι άλλοι είναι μέρος του προβλήματος,
τότε ουσιαστικά επενδύει πολιτικά σε ένα σχήμα «λαός εναντίον όλων».
Αυτό επικοινωνιακά μπορεί να λειτουργήσει σε περιόδους οργής. Κυβερνητικά όμως δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα:
- Πώς θα κυβερνήσει;
- Με ποιους ανθρώπους;
- Με ποιο ιδεολογικό πλαίσιο;
- Με ποια οικονομική και γεωπολιτική κατεύθυνση;
Γιατί στο τέλος, κάθε πολιτική δύναμη αναγκάζεται να απαντήσει στο βασικότερο ερώτημα:
«Τι ακριβώς θέλει να αλλάξει και με ποιον τρόπο;»
Η λέξη «σύστημα» ως πολιτικό εργαλείο
Η πιο εύκολη πολιτική στρατηγική είναι να ορίζεις τον εαυτό σου ως «καθαρό» και όλους τους άλλους ως «σύστημα».
Η πιο δύσκολη όμως είναι να αποδείξεις ότι μπορείς:
- να κυβερνήσεις,
- να συνθέσεις,
- να αντέξεις την πραγματικότητα,
- και να μη μετατραπείς τελικά σε αυτό που κατήγγειλες.
Γιατί η ιστορία έχει δείξει κάτι πολύ απλό:
πολλά αντισυστημικά κόμματα, όταν πλησιάζουν την εξουσία, είτε μετατρέπονται σταδιακά σε συστημικά είτε καταρρέουν κάτω από το βάρος των αντιφάσεών τους.