Η έλλειψη νερού μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην αγροτική παραγωγή, στις τιμές των τροφίμων, στη βιομηχανία, στην ενέργεια και στα εισοδήματα των νοικοκυριών.
Εκεί όπου κάποτε υπήρχε η πέμπτη μεγαλύτερη λίμνη της Ελλάδας, το νερό έχει πλέον περιοριστεί σε λίγες μικρές, θολές λίμνες, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πυθμένα έχει μετατραπεί σε μια έκταση από λάσπη και ραγισμένο χώμα. Η Κορώνεια στη Θεσσαλονίκη έχει χάσει μέσα σε μία δεκαετία περισσότερο από το 90% της επιφάνειάς της, με αποτέλεσμα από 34,4 τετραγωνικά χιλιόμετρα το 2016 έχει περιοριστεί στα 2,7.
Η εικόνα που κατέγραψε το Reuters τον Σεπτέμβριο δεν είναι απλώς ένα ακόμη στιγμιότυπο μιας περιβαλλοντικής κρίσης. Στην πραγματικότητα, είναι μια μικρογραφία της νέας πραγματικότητας για την Ελλάδα. Η βροχόπτωση στην περιοχή έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια, ενώ οι υψηλότερες θερμοκρασίες εντείνουν την εξάτμιση. Την ίδια στιγμή, η ανάγκη για νερό άρδευσης παραμένει, με τους αγρότες να συνεχίζουν να αναζητούν νερό για τις καλλιέργειές τους.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο ότι υπάρχει λιγότερο νερό. Είναι ότι περισσότερες ανάγκες ανταγωνίζονται για έναν πόρο που γίνεται ολοένα πιο αβέβαιος.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Λειψυδρία και αφαλάτωση
Όταν η κλιματική κρίση γίνεται κρίση νερού
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος καταγράφει τη χώρα μεταξύ εκείνων της Ευρώπης όπου η υδατική πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη κατά τους ανοιξιάτικους και θερινούς μήνες, όταν η μειωμένη διαθεσιμότητα νερού συναντά την αυξημένη ζήτηση από την άρδευση, τον τουρισμό και άλλες οικονομικές δραστηριότητες. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, περίπου το 30% της έκτασης της ΕΕ αντιμετωπίζει κατά μέσο όρο εποχική λειψυδρία κάθε χρόνο. Το 2023, ειδικότερα, οι συνθήκες υδατικής έλλειψης επηρέασαν το 28% της έκτασης της ΕΕ και το 32% του πληθυσμού της. Η EEA επισημαίνει ότι στη νότια Ευρώπη η πίεση είναι εντονότερη, με τη γεωργία, την ύδρευση και τον τουρισμό να επιβαρύνουν σημαντικά τους διαθέσιμους πόρους.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στα οικοσυστήματα. Η EEA προειδοποιεί ότι η έλλειψη νερού μπορεί να οδηγήσει σε απώλειες παραγωγής και υψηλότερο κόστος στη γεωργία, να περιορίσει την παραγωγή ενέργειας και ακόμη και να προκαλέσει επιβράδυνση ή διακοπή της παραγωγής σε βιομηχανίες με υψηλές ανάγκες σε νερό. Η αλλαγή είναι επομένως ουσιαστική, καθώς το νερό από περιβαλλοντικός δείκτης μετατρέπεται σταδιακά σε παράγοντα οικονομικού κινδύνου. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν η λειψυδρία δεν αφορά μόνο έναν απομονωμένο υγροτοπικό τόπο αλλά περιοχές στις οποίες συγκεντρώνεται σημαντικό μέρος της οικονομικής δραστηριότητας.
Η γεωργία στην πρώτη γραμμή
Η γεωργία είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του φαύλου κύκλου που δημιουργείται από την έλλειψη νερού. Η άνοδος της θερμοκρασίας και η μειωμένη βροχόπτωση αυξάνουν την ανάγκη για άρδευση, ενώ η αυξημένη άντληση πιέζει περαιτέρω τους διαθέσιμους πόρους. Στην Κορώνεια, η μειωμένη βροχόπτωση και η αυξημένη εξάτμιση έχουν περιορίσει δραστικά το διαθέσιμο νερό, ενώ η γεωργική δραστηριότητα εξακολουθεί να χρειάζεται άρδευση. Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος, στον οποίο η έλλειψη νερού δημιουργεί μεγαλύτερη ανάγκη για άντληση και η μεγαλύτερη άντληση επιβαρύνει έναν ήδη εξασθενημένο πόρο.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Τιμολόγια νερού: Ποιοι θα δουν αυξήσεις και ποιοι εξαιρούνται
Η τεχνολογία μπορεί να περιορίσει σημαντικά αυτή την πίεση. Σύμφωνα με την EEA, η μετάβαση από παραδοσιακές μεθόδους άρδευσης σε στάγδην ή υπόγεια άρδευση, η μείωση των απωλειών στα δίκτυα, η έξυπνη γεωργία και η επιλογή ανθεκτικότερων στην ξηρασία καλλιεργειών μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την αποδοτικότητα. Μόνο η αντικατάσταση της επιφανειακής άρδευσης με στάγδην μπορεί, ανάλογα με τις συνθήκες, να εξοικονομήσει 10% έως 40% του νερού που χρησιμοποιείται σήμερα. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι μόνο να βρεθούν νέες ποσότητες νερού, αλλά να παραχθεί η ίδια ή μεγαλύτερη αξία με λιγότερο νερό.
Τα νησιά και ο δύσκολος εξισορροπισμός του τουρισμού
Το ίδιο πρόβλημα αποκτά διαφορετική διάσταση στα ελληνικά νησιά, όπου η υψηλή εποχικότητα της ζήτησης συναντά περιορισμένους υδατικούς πόρους. Το φετινό καλοκαίρι, επτά νησιά του Αιγαίου βρέθηκαν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω ξηρασίας. Στην Αστυπάλαια, για παράδειγμα, η στάθμη του βασικού ταμιευτήρα είχε υποχωρήσει στο ένα έκτο της χωρητικότητάς του, ενώ η ζήτηση για νερό αυξανόταν ακριβώς την περίοδο κατά την οποία το νησί υποδεχόταν χιλιάδες επισκέπτες. Οι τοπικές αρχές στράφηκαν μεταξύ άλλων στην αφαλάτωση για να καλύψουν μέρος των αναγκών.
Εδώ εμφανίζεται ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα της επόμενης ημέρας: πώς μπορεί ένας προορισμός να υποδέχεται περισσότερους επισκέπτες χωρίς να αυξάνει αναλογικά την πίεση στους φυσικούς του πόρους; Η EEA εκτιμά ότι οι τουρίστες καταναλώνουν κατά μέσο όρο 300 έως 2.000 λίτρα νερού ανά άτομο την ημέρα, ανάλογα με τον προορισμό και τις δραστηριότητες, έναντι περίπου 124 λίτρων για τους κατοίκους. Ξενοδοχεία, πισίνες, εστιατόρια και χώροι πρασίνου αποτελούν σημαντικές πηγές κατανάλωσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο τουρισμός αποτελεί «τον ένοχο» για τη λειψυδρία. Σημαίνει όμως ότι σε περιοχές όπου το νερό είναι περιορισμένο, η τουριστική ανάπτυξη πρέπει να συνδέεται όλο και περισσότερο με τη διαχείριση του ίδιου του πόρου.
Από την αντιμετώπιση της κρίσης στη διαχείριση του πόρου
Η Ελλάδα φαίνεται πλέον να περνά από τη λογική της αντιμετώπισης μεμονωμένων κρίσεων σε έναν πιο συνολικό σχεδιασμό. Τον Ιούνιο του 2026 το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έθεσε σε δημόσια διαβούλευση την πρώτη Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα, αναγνωρίζοντας το νερό ως στρατηγικό εθνικό πόρο και ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Η στρατηγική δίνει έμφαση στην ποσοτική και ποιοτική επάρκεια, στη λειψυδρία, στην κλιματική ανθεκτικότητα και στην καλύτερη οργάνωση της διαχείρισης των υδατικών πόρων. Παράλληλα, έχουν δρομολογηθεί 103 έργα υποδομής σε 63 δήμους, συνολικής αξίας περίπου 142 εκατ. ευρώ, μεταξύ άλλων για αφαλατώσεις και επισκευή ή αναβάθμιση δικτύων. Τον Ιούλιο ανακοινώθηκε επίσης νέα πρόσκληση χρηματοδότησης έως 65 εκατ. ευρώ για έργα ύδρευσης, ενώ προγραμματίστηκαν επιπλέον χρηματοδοτήσεις για νησιωτικές και ορεινές περιοχές.
Η κατεύθυνση αυτή είναι κρίσιμη, γιατί η λύση δεν μπορεί να είναι μία και μοναδική. Η αφαλάτωση μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για νησιωτικές περιοχές, αλλά απαιτεί ενέργεια. Οι νέες υποδομές μπορούν να αυξήσουν την ασφάλεια εφοδιασμού, αλλά απαιτούν επενδύσεις. Η ψηφιακή παρακολούθηση μπορεί να περιορίσει τις απώλειες, ενώ η επαναχρησιμοποίηση νερού μπορεί να μειώσει την ανάγκη άντλησης νέων ποσοτήτων. Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται να αλλάξει η ίδια η λογική της διαχείρισης. Η EEA υποστηρίζει την προσέγγιση «water efficiency first»: προτεραιότητα στη μείωση της ζήτησης και των απωλειών πριν από την αναζήτηση πρόσθετων υδατικών πόρων.
Η ιστορία της Κορώνειας δείχνει τι συμβαίνει όταν η πίεση στον υδατικό πόρο παρατείνεται για χρόνια. Η περίπτωση των νησιών δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν η ζήτηση αυξάνεται εποχικά. Η νέα εθνική στρατηγική δείχνει ότι το πρόβλημα έχει πλέον αποκτήσει αρκετή κλίμακα ώστε να αντιμετωπίζεται σε επίπεδο εθνικού σχεδιασμού. Η πρόκληση της επόμενης δεκαετίας δεν θα είναι απλώς να εξασφαλιστεί ότι θα υπάρχει νερό στις βρύσες. Θα είναι να εξασφαλιστεί ότι η γεωργία θα συνεχίσει να παράγει, ότι οι επιχειρήσεις θα μπορούν να λειτουργούν, ότι οι τουριστικοί προορισμοί θα μπορούν να υποδέχονται επισκέπτες και ότι οι πόλεις θα μπορούν να αντέξουν μεγαλύτερες περιόδους ζέστης και ξηρασίας. Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η αξία του νερού δεν θα μετριέται μόνο σε κυβικά μέτρα. Θα μετριέται και στην παραγωγή που μπορεί να στηρίξει, στις επενδύσεις που μπορεί να προστατεύσει και στο κόστος που μπορεί να αποτρέψει. Το ερώτημα είναι αν η οικονομία θα προλάβει να προσαρμοστεί πριν το νερό γίνει ο περιοριστικός παράγοντας της ανάπτυξής της.