Ένας ρύπος που δεν είναι ορατός με γυμνό μάτι εξελίσσεται σε σημαντική πρόκληση για την ποιότητα του αέρα στην Ευρώπη. Το επιφανειακό όζον, σε αντίθεση με το προστατευτικό στρώμα όζοντος στη στρατόσφαιρα, αυξάνεται όταν η υψηλή θερμοκρασία και η έντονη ηλιακή ακτινοβολία δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για τον σχηματισμό του.
Η νέα ανάλυση «Atmosphere Watch 2026» της Υπηρεσίας Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας Copernicus (CAMS), που δημοσιεύθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου, καταγράφει την έντονη επίδραση των καυσώνων και των μεγάλων πυρκαγιών στην ατμοσφαιρική ρύπανση κατά τους πρώτους οκτώ μήνες του 2026.
Σημαντική επιβάρυνση στη Νότια Ευρώπη
Σύμφωνα με το Copernicus, σχεδόν 40% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτέθηκε σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα επιφανειακού όζοντος το 2026, ενώ μόλις το 5% του παγκόσμιου πληθυσμού βρέθηκε σε επίπεδα που χαρακτηρίζονται «καλά» με βάση τις σχετικές κατευθυντήριες τιμές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Κλιματική αλλαγή: Ποια τρόφιμα κινδυνεύουν να γίνουν πιο ακριβά και δυσεύρετα
Στην Ευρώπη, περίπου 50% του πληθυσμού εκτέθηκε σε επίπεδα όζοντος που χαρακτηρίστηκαν «κακά», «πολύ κακά» ή «εξαιρετικά κακά». Η εικόνα ήταν ιδιαίτερα έντονη κατά τους διαδοχικούς καύσωνες του καλοκαιριού, με σαφή διαβάθμιση των συγκεντρώσεων από τον βορρά προς τον νότο.
Οι υψηλές θερμοκρασίες από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο δημιούργησαν ευνοϊκές συνθήκες για τις φωτοχημικές αντιδράσεις που οδηγούν στον σχηματισμό όζοντος.
Πώς δημιουργείται το επιφανειακό όζον
Το επιφανειακό όζον δεν εκπέμπεται απευθείας στην ατμόσφαιρα.
Δημιουργείται από χημικές αντιδράσεις μεταξύ πρόδρομων ρύπων, όπως τα οξείδια του αζώτου και οι πτητικές οργανικές ενώσεις, όταν υπάρχει έντονη ηλιακή ακτινοβολία και υψηλές θερμοκρασίες.
Αυτό σημαίνει ότι οι παρατεταμένοι καύσωνες μπορούν να ενισχύσουν σημαντικά τις συνθήκες σχηματισμού του ρύπου. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα σύνθετο, καθώς επηρεάζεται τόσο από τις τοπικές εκπομπές όσο και από τη μεταφορά ρύπων σε μεγάλες αποστάσεις.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Άλπεις: Η κλιματική αλλαγή κάνει τις λασπορροές πιο επικίνδυνες και απρόβλεπτες
Οι μεγάλες πυρκαγιές επιβαρύνουν την κατάσταση
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι δασικές πυρκαγιές.
Εκτός από τον καπνό και τα μικροσωματίδια, οι πυρκαγιές απελευθερώνουν ουσίες που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρόδρομοι του όζοντος. Το Copernicus καταγράφει ότι οι μεγάλες πυρκαγιές του 2026 στη Γαλλία, την Ισπανία και το Βέλγιο συνδέθηκαν με επεισόδια ρύπανσης, ενώ η μεταφορά καπνού και άλλων ρύπων μπορεί να επηρεάσει περιοχές που βρίσκονται ακόμη και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση, επομένως, δεν περιορίζεται απαραίτητα στην περιοχή όπου δημιουργείται.
Το όζον δεν γνωρίζει σύνορα
Το επιφανειακό όζον μπορεί να σχηματιστεί σε μία περιοχή και στη συνέχεια να μεταφερθεί μέσω της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας σε άλλη.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις εκπομπές μιας πόλης ή μιας χώρας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Copernicus: Ο Αύγουστος 2026 ισοφάρισε το απόλυτο παγκόσμιο ρεκόρ θερμοκρασίας
Το Copernicus επισημαίνει ότι η μακρινή μεταφορά του όζοντος, σε συνδυασμό με τις τοπικές εκπομπές και τις συνθήκες καύσωνα, συμβάλλει στη διατήρηση υψηλών συγκεντρώσεων σε μεγάλες περιοχές του βόρειου ημισφαιρίου.
Η Ευρώπη μειώνει άλλους ρύπους, αλλά το όζον παραμένει πρόβλημα
Παρά τη σημαντική βελτίωση της ευρωπαϊκής ατμόσφαιρας σε αρκετούς άλλους ρύπους, το όζον παραμένει ιδιαίτερη περίπτωση.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος, το 2025 το 22,4% των σταθμών παρακολούθησης κατέγραψε συγκεντρώσεις πάνω από την ισχύουσα τιμή-στόχο για την προστασία της υγείας.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι το 85,4% των σταθμών κατέγραψε συγκεντρώσεις πάνω από τον μακροπρόθεσμο στόχο. Οι υπερβάσεις καταγράφηκαν σε μεγάλο αριθμό ευρωπαϊκών χωρών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.
Η CAMS επισημαίνει ότι, σε αντίθεση με άλλους ρύπους που παρουσιάζουν σαφέστερη πτωτική τάση, το όζον δεν έχει ακολουθήσει αντίστοιχη πορεία, καθώς επηρεάζεται έντονα από τη θερμοκρασία, την ηλιακή ακτινοβολία και τη μεταφορά ρύπων σε μεγάλες αποστάσεις.
Οι επιπτώσεις στην υγεία
Το επιφανειακό όζον αποτελεί ρύπο που συνδέεται με επιβαρύνσεις για την ανθρώπινη υγεία, ενώ μπορεί να επηρεάσει επίσης τα οικοσυστήματα και τις καλλιέργειες.
Η έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση συνδέεται γενικότερα με προβλήματα του αναπνευστικού και του καρδιαγγειακού συστήματος. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται από τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού κατά τη διάρκεια επεισοδίων αυξημένης ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Η κλιματική αλλαγή περιπλέκει την κατάσταση
Τα νέα δεδομένα αναδεικνύουν έναν ακόμη κρίκο ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και την κλιματική αλλαγή.
Οι υψηλότερες θερμοκρασίες και οι συχνότεροι καύσωνες ευνοούν τις χημικές διεργασίες που δημιουργούν επιφανειακό όζον. Παράλληλα, οι θερμές και ξηρές συνθήκες μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών, οι οποίες με τη σειρά τους απελευθερώνουν πρόσθετους ρύπους και πρόδρομες ουσίες.
Έτσι δημιουργείται ένας σύνθετος κύκλος στον οποίο θερμότητα, πυρκαγιές, ατμοσφαιρική ρύπανση και ποιότητα του αέρα αλληλεπιδρούν.
Τα στοιχεία του Copernicus δείχνουν ότι η αντιμετώπιση του επιφανειακού όζοντος απαιτεί όχι μόνο περιορισμό των εκπομπών των πρόδρομων ρύπων, αλλά και καλύτερη παρακολούθηση των επιπτώσεων που έχουν οι ακραίες θερμοκρασίες και οι μεγάλες πυρκαγιές στην ποιότητα του αέρα.