Ποια ήταν η πραγματική στάση της κομματικής ηγεσίας απέναντι στην κατάληψη;
Οι επιφυλάξεις της ΚΝΕ, η οργανωμένη παρέμβαση των οικοδόμων και οι καταγγελίες για πιέσεις σε φοιτητές που παραμένουν στο επίκεντρο της ιστορικής συζήτησης.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως μία από τις κορυφαίες στιγμές αντίστασης απέναντι στη δικτατορία. Ήταν μια εξέγερση με πρωταγωνιστές τους φοιτητές, στην οποία στη συνέχεια συμμετείχαν εργαζόμενοι, μαθητές και χιλιάδες πολίτες που βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας.
Ωστόσο, πίσω από την εικόνα της ενότητας απέναντι στη χούντα υπήρχαν σημαντικές πολιτικές διαφωνίες, διαφορετικές στρατηγικές και συγκρούσεις για την κατεύθυνση που έπρεπε να πάρει η κινητοποίηση.
Ένα από τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν συζητήσεις είναι η στάση του ΚΚΕ και της ΚΝΕ απέναντι στην κατάληψη. Ήταν από την αρχή υποστηρικτές της; Ποια ήταν η στάση τους όταν οι φοιτητές αποφάσισαν να παραμείνουν μέσα στο Πολυτεχνείο; Και ποιος ήταν ο ρόλος των οργανωμένων ομάδων οικοδόμων, που έμειναν γνωστές στη δημόσια συζήτηση με τον χαρακτηρισμό «ΚΝΑΤ»;
Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στα ίδια τα ιστορικά ντοκουμέντα, στις μεταγενέστερες κομματικές αποτιμήσεις και στις μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Πενήντα δύο χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου – Λεπτό προς λεπτό η εισβολή – ΦΩΤΟ και ΒΙΝΤΕΟ
Η κατάληψη ξεκίνησε χωρίς τη συναίνεση των δύο ΚΚΕ
Στις 14 Νοεμβρίου 1973, η συγκέντρωση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο πήρε γρήγορα διαφορετική τροπή από εκείνη που είχαν αρχικά προβλέψει οι πολιτικές οργανώσεις.
Μετά τις συγκρούσεις με την αστυνομία, φοιτητές κατέφυγαν στον χώρο του ιδρύματος και η κατάληψη άρχισε να παίρνει μορφή.
Σύμφωνα με ιστορικές μελέτες, η απόφαση για την κατάληψη δεν είχε αρχικά τη συναίνεση των οργανώσεων που πρόσκεινταν στα δύο κομμουνιστικά κόμματα, το ΚΚΕ και το ΚΚΕ Εσωτερικού.
Οι οργανώσεις αυτές αντιμετώπισαν με επιφυλάξεις την προοπτική μιας παρατεταμένης κατάληψης, καθώς υπήρχε φόβος ότι η κατάσταση θα μπορούσε να οδηγηθεί σε μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση με το καθεστώς.
Η στάση αυτή δεν αποτελεί μεταγενέστερη πολιτική κατηγορία. Αποτυπώνεται σε ιστορικές μελέτες, αλλά και σε κείμενα της ίδιας της κομμουνιστικής Αριστεράς.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η διαφωνία δεν αφορούσε την αντίθεση στη δικτατορία, αλλά κυρίως τη μορφή, την εξέλιξη και τον πολιτικό προσανατολισμό της κινητοποίησης.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Πολυτεχνείο: «Αδέλφια ζείτε, εσείς μας οδηγείτε» – Στην αμερικανική πρεσβεία η πορεία φοιτητών με την αιματοβαμμένη σημαία
Η παρέμβαση της ΚΝΕ και η προσπάθεια πολιτικού προσανατολισμού
Καθώς η κατάληψη μαζικοποιούνταν, οι οργανώσεις της ΚΝΕ ενίσχυσαν την παρουσία τους στο Πολυτεχνείο.
Η παρέμβασή τους δεν περιορίστηκε στη συμμετοχή φοιτητών. Αφορούσε και τη λειτουργία της κατάληψης, την οργάνωση της περιφρούρησης, τη συγκρότηση των οργάνων συντονισμού και τη διαμόρφωση των πολιτικών συνθημάτων.
Το ίδιο το ΚΚΕ, στην αποτίμηση των γεγονότων που πραγματοποίησε το 1976, αναφέρεται στην καθοριστική, όπως τη χαρακτηρίζει, συμμετοχή των μελών και των οπαδών του κόμματος και της ΚΝΕ.
Παράλληλα, όμως, η συγκεκριμένη αποτίμηση αναγνωρίζει καθυστερήσεις και λανθασμένες εκτιμήσεις στην αρχική παρέμβαση.
Σε κείμενο που δημοσιεύτηκε στην ΚΟΜΕΠ, μετά την 4η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής τον Ιούλιο του 1976, υπάρχει και μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική παραδοχή: εάν η ΚΝΕ ήταν καλύτερα προετοιμασμένη και είχε παρέμβει εγκαίρως, θα μπορούσε ακόμη και να μην είχε επιλεγεί η μορφή της κατάληψης ή, εφόσον αυτή πραγματοποιούνταν, να είχε γρήγορα στραφεί προς διαφορετική κατεύθυνση.
Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της ιστορικής συζήτησης, καθώς δείχνει ότι η ηγεσία του κόμματος δεν αντιμετώπιζε εξαρχής την κατάληψη ως τη μοναδική ή επιθυμητή μορφή κινητοποίησης.
Οι οικοδόμοι του ΚΚΕ και ο χαρακτηρισμός «ΚΝΑΤ»
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία των γεγονότων έχουν οι οικοδόμοι.
Το εργατικό κίνημα της εποχής είχε έντονη παρουσία στον αντιδικτατορικό αγώνα και οι οικοδόμοι αποτελούσαν ένα από τα πιο οργανωμένα και μαχητικά τμήματά του.
Η Κομματική Οργάνωση Αθήνας του ΚΚΕ κινητοποίησε οργανωμένα οικοδόμους, οι οποίοι έδωσαν το «παρών» μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο. Η συμμετοχή τους επιβεβαιώνεται και από τις ίδιες τις κομματικές ιστορικές αναφορές.
Ωστόσο, στη δημόσια συζήτηση έχει επικρατήσει και ο χαρακτηρισμός «ΚΝΑΤ», που χρησιμοποιείται επικριτικά για οργανωμένες ομάδες της ΚΝΕ και συνδικαλιστών της κομμουνιστικής παράταξης.
Εδώ χρειάζεται να εξεταστεί ένα πιο δύσκολο ερώτημα: Υπήρξαν περιστατικά κατά τα οποία οργανωμένες ομάδες επιχείρησαν να απομακρύνουν φοιτητές από τους χώρους των σχολών ή να περιορίσουν με τη βία τη συνέχιση των κινητοποιήσεων;
Η αναφορά αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως αποδεδειγμένο γεγονός μόνο και μόνο επειδή έχει επαναληφθεί σε πολιτικές αντιπαραθέσεις. Χρειάζονται συγκεκριμένες μαρτυρίες, ονόματα, ημερομηνίες και διασταύρωση με αρχειακό υλικό.
Είναι, όμως, ιστορικά τεκμηριωμένο ότι υπήρξε πολιτική διαφωνία για τη συνέχιση της κατάληψης και ότι οι οργανώσεις της Αριστεράς επιδίωκαν να επηρεάσουν την πορεία και τον προσανατολισμό της.
Η «Πανσπουδαστική Νο 8» και η υπόθεση των 350 προβοκατόρων
Ένα ακόμη κεφάλαιο που δεν μπορεί να αγνοηθεί είναι το όγδοο φύλλο της παράνομης εφημερίδας «Πανσπουδαστική», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 1974.
Στο συγκεκριμένο φύλλο δημοσιεύτηκε καταγγελία σύμφωνα με την οποία στην εξέγερση είχαν παρεισφρήσει 350 προβοκάτορες της ΚΥΠ, οι οποίοι φέρονταν να επιδίωκαν την υπονόμευσή της.
Η αναφορά αυτή προκάλεσε μεγάλη ιστορική και πολιτική αντιπαράθεση. Η έρευνα που δημοσιεύτηκε από την ομάδα του «Ιού» στην Ελευθεροτυπία έθεσε σοβαρά ερωτήματα για την προέλευση και την τεκμηρίωση της καταγγελίας, καθώς και για την απόδοση του σχετικού κειμένου στη Συντονιστική Επιτροπή.
Η υπόθεση έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή αποτυπώνει το κλίμα πολιτικής αντιπαράθεσης που επικράτησε μετά την καταστολή της εξέγερσης.
Τι δείχνουν τελικά τα ιστορικά ντοκουμέντα;
Η ιστορική αποτίμηση δεν επιτρέπει ούτε την πλήρη εξιδανίκευση της στάσης του ΚΚΕ ούτε την ισοπεδωτική αμφισβήτηση της συμμετοχής των μελών του στον αντιδικτατορικό αγώνα.
Από τη μία πλευρά, μέλη της ΚΝΕ και του ΚΚΕ συμμετείχαν ενεργά στην εξέγερση, ενώ η κινητοποίηση εργαζομένων, μεταξύ των οποίων και οικοδόμων, ενίσχυσε τη λαϊκή διάσταση της κινητοποίησης.
Από την άλλη, τα ίδια τα κομματικά ντοκουμέντα αποκαλύπτουν αρχικές επιφυλάξεις, καθυστερήσεις και διαφορετικές εκτιμήσεις για το αν έπρεπε να γίνει κατάληψη και πώς έπρεπε να εξελιχθεί.
Αυτό είναι το ουσιαστικό ιστορικό ζήτημα: η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν ήταν μια κινητοποίηση με ενιαία πολιτική καθοδήγηση. Ήταν ένα μαζικό κίνημα, στο οποίο συναντήθηκαν διαφορετικές αντιλήψεις, οργανώσεις και πολιτικές επιδιώξεις.
Και ακριβώς γι’ αυτό, η ιστορία του δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιδιοκτησία κανενός κόμματος.
Το Πολυτεχνείο ανήκει σε εκείνους που αντιστάθηκαν στη δικτατορία. Η ιστορική αλήθεια, όμως, δεν μπορεί να εξαρτάται από το ποιος διεκδικεί σήμερα την πολιτική του κληρονομιά.
Δημοσιογραφικές πηγές και τεκμηρίωση
- Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο – Η εξέγερση του Πολυτεχνείου, μύθοι και πραγματικότητα στη Δημόσια Ιστορία (2023). Ακαδημαϊκή διπλωματική εργασία.
- Η ιστορική αποτίμηση του Πολυτεχνείου και το κείμενο της 4ης Ολομέλειας του ΚΚΕ. Περιλαμβάνει τα κρίσιμα αποσπάσματα για τη στάση της ΚΝΕ.
- Το ΚΚΕ και το Πολυτεχνείο – Πρώτο ΘΕΜΑ. Παρουσιάζει την επίσημη κομματική αποτίμηση.
- Έρευνα του Ιού – Η Πανσπουδαστική Νο 8. Ιστορικό δημοσιογραφικό υλικό για την υπόθεση των 350 προβοκατόρων.