Η έγκριση από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης αναζωπυρώνει τη διαμάχη στην Ανατολική Μεσόγειο. Τι θα πράξουν η ΕΕ, η Ελλάδα και οι χώρες που αμφισβητούν τη συμφωνία;
Γιώργος Αθανασίου
Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης επαναφέρει στο προσκήνιο μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις της Ανατολικής Μεσογείου.
Η απόφαση της 20ής Οκτωβρίου 2026, η οποία σηματοδοτεί αλλαγή στάσης των ανατολικών λιβυκών αρχών απέναντι στη συμφωνία με την Τουρκία, προκαλεί έντονο προβληματισμό στην Αθήνα. Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς συνδέεται με τις θαλάσσιες ζώνες, τις ενεργειακές προοπτικές της περιοχής και την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου.
Το ερώτημα πλέον είναι σαφές: Θα περιοριστεί η αντίδραση σε διπλωματικές ανακοινώσεις ή θα ακολουθήσουν συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές ενέργειες;
Η αντίδραση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η Αθήνα απέρριψε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, χαρακτηρίζοντας το μνημόνιο παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο, υποστηρίζοντας ότι αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και παραγνωρίζει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.
Η ελληνική κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι μια μονομερής κοινοβουλευτική απόφαση δεν μπορεί να μεταβάλει τα δικαιώματα τρίτων κρατών.
Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις 21 Οκτωβρίου, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επανέλαβαν ότι η ευρωπαϊκή θέση παραμένει αμετάβλητη: η συμφωνία δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας, θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και είναι νομικά άκυρη.
Η ΕΕ επανέλαβε, παράλληλα, την αλληλεγγύη της προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η ευρωπαϊκή τοποθέτηση έχει πολιτική και διπλωματική σημασία. Δεν συνιστά, ωστόσο, απόφαση επιβολής κυρώσεων.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Αθήνα προς Λιβύη: Δεν αλλάζει η νομική θέση για το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Αίγυπτος και Ισραήλ αντιδρούν
Η Αίγυπτος απέρριψε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, επισημαίνοντας ότι δεν παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος της. Η στάση του Καΐρου συνδέεται και με την υφιστάμενη συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ με την Ελλάδα.
Το Ισραήλ καταδίκασε επίσης την εξέλιξη, εκφράζοντας την αντίθεσή του στη συμφωνία.
Οι αντιδράσεις αυτές αναδεικνύουν τη σημασία του ζητήματος για την περιφερειακή ισορροπία. Δεν σημαίνουν, όμως, ότι έχει ήδη διαμορφωθεί κοινό σχέδιο κυρώσεων από τις εμπλεκόμενες χώρες.
Θα επιβληθούν κυρώσεις στην Τουρκία και στη Λιβύη;
Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Μέχρι τις 21 Οκτωβρίου 2026 δεν έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένο πακέτο νέων κυρώσεων ως απάντηση στην πρόσφατη έγκριση του μνημονίου.
Υπάρχουν, ωστόσο, διαφορετικές δυνατότητες που θα μπορούσαν να εξεταστούν, ανάλογα με τις πολιτικές αποφάσεις και τις σχετικές νομικές προϋποθέσεις:
- Στοχευμένα περιοριστικά μέτρα κατά συγκεκριμένων προσώπων ή οντοτήτων.
- Ενίσχυση της διπλωματικής πίεσης προς την Άγκυρα και τις λιβυκές αρχές.
- Επανεξέταση συγκεκριμένων χρηματοδοτικών συνεργασιών.
- Συντονισμένες πρωτοβουλίες σε ευρωπαϊκά και διεθνή fora.
Η επιβολή ευρωπαϊκών κυρώσεων απαιτεί τις προβλεπόμενες θεσμικές διαδικασίες και την αναγκαία πολιτική συμφωνία μεταξύ των κρατών-μελών. Δεν προκύπτει αυτόματα από μια καταδικαστική ανακοίνωση.
Θα διακοπούν οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις;
Η συζήτηση για τις χρηματοδοτήσεις είναι διαφορετική από εκείνη των κυρώσεων.
Η Τουρκία και η Λιβύη έχουν διαφορετικές σχέσεις με την ΕΕ και συμμετέχουν σε διαφορετικά χρηματοδοτικά και συνεργατικά πλαίσια. Επομένως, δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη μια ενιαία απόφαση διακοπής όλων των ευρωπαϊκών ενισχύσεων.
Η Ελλάδα θα μπορούσε να ζητήσει να εξεταστεί εάν συγκεκριμένες μορφές συνεργασίας είναι συμβατές με τις ευρωπαϊκές θέσεις και εάν υπάρχουν λόγοι για την αναθεώρησή τους.
Στην περίπτωση της Λιβύης, θα πρέπει να συνεκτιμηθούν και οι συνέπειες που θα είχε μια ενδεχόμενη αναστολή προγραμμάτων για τη σταθερότητα της χώρας, την ανθρωπιστική βοήθεια και τη διαχείριση της μετανάστευσης.
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο εάν μπορούν να ληφθούν οικονομικά μέτρα, αλλά ποια μέτρα θα ήταν νομικά εφικτά και πολιτικά αποτελεσματικά.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Βεγγάζη: Τι κρύβεται πίσω από το διπλωματικό επεισόδιο με τον Ευρωπαίο Επίτροπο – Ο ρόλος του γιου του Χαφτάρ
Ο ρόλος του Χαφτάρ και οι νέες ισορροπίες
Η απόφαση της ανατολικής λιβυκής Βουλής αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της προσέγγισης της πλευράς του Χαλίφα Χαφτάρ με την Άγκυρα.
Η Τουρκία είχε υποστηρίξει επί χρόνια την κυβέρνηση της Τρίπολης, ενώ οι ανατολικές λιβυκές αρχές είχαν απορρίψει το μνημόνιο. Η σημερινή εξέλιξη καταδεικνύει ότι οι συσχετισμοί στη Λιβύη μεταβάλλονται.
Για την Αθήνα, η πρόκληση είναι να διατηρήσει ανοικτούς τους διπλωματικούς διαύλους, να ενισχύσει τις σχέσεις της με τις χώρες που συμμερίζονται τις νομικές της θέσεις και να αποτρέψει την παγίωση τετελεσμένων.
Το επόμενο βήμα για την Αθήνα
Στις 21 Οκτωβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης δήλωσε ότι η Ελλάδα θα ενεργοποιήσει τους διαθέσιμους μηχανισμούς της, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία δεν πρόκειται να εφαρμοστεί.
Αναφέρθηκε επίσης στη δυνατότητα αξιοποίησης των ελληνικών διπλωματικών διαύλων και στον ρόλο της Αθήνας στις ευρωπαϊκές και διεθνείς διαδικασίες που αφορούν τη Λιβύη.
Η επόμενη περίοδος θα δείξει εάν οι δηλώσεις αυτές θα συνοδευτούν από συγκεκριμένες πρωτοβουλίες.
Η Ελλάδα έχει λόγο να επιδιώξει μια συνεκτική ευρωπαϊκή απάντηση, χωρίς να θεωρεί δεδομένη την επιβολή κυρώσεων ή τη διακοπή χρηματοδοτήσεων.
Η ουσία της υπόθεσης βρίσκεται πλέον στην εφαρμογή της πολιτικής που θα αποφασιστεί. Η διπλωματική καταδίκη αποτελεί ένα πρώτο βήμα. Το εάν θα ακολουθήσουν πρόσθετα μέτρα παραμένει ανοικτό και θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις των αρμόδιων ευρωπαϊκών και εθνικών οργάνων.