Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα παραμένει: πώς κατάφεραν οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες να μην αποτρέψουν μια επίθεση για την οποία υπήρχαν προειδοποιητικά σημάδια;
Εικοσιπέντε χρόνια μετά την ημέρα που άλλαξε για πάντα τον παγκόσμιο χάρτη ασφαλείας, η σκιά της 11ης Σεπτεμβρίου συνεχίζει να μας θυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η ειρήνη, μέσω της μεγαλύτερης αποτυχίας των υπηρεσιών πληροφοριών στην ιστορία.
Μια κρίσιμη υπενθύμιση ότι η μεγαλύτερη παγίδα για την παγκόσμια ασφάλεια δεν είναι η έλλειψη πληροφοριών, αλλά η προσκόλληση σε απειλές που ανήκουν πλέον στο παρελθόν. Το πραγματικό διακύβευμα για τις μυστικές υπηρεσίες δεν είναι η αναπόληση της τραγωδίας, αλλά η αναγνώριση των νέων τυφλών σημείων πριν εκδηλωθεί το επόμενο χτύπημα.
Σε αυτή την καίρια διαπίστωση προβαίνει ο επικεφαλής της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών MI5, Κεν ΜακΚάλουμ, υπογραμμίζοντας ότι οι μυστικές υπηρεσίες δεν πρέπει να παραμένουν εγκλωβισμένες στις απειλές του παρελθόντος, αλλά να αποδεχθούν ότι ένα νέο «στρατηγικό σοκ», ανάλογης κλίμακας με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ενδέχεται να προετοιμάζεται ήδη σε σημεία που δεν στρέφουν την προσοχή τους.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Το FBI έδωσε στη δημοσιότητα αποχαρακτηρισμένο έγγραφο για την εμπλοκή της Σαουδικής Αραβίας στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου
Προειδοποίηση για το επόμενο «στρατηγικό σοκ»
Σε άρθρο γνώμης που δημοσιεύθηκε την Παρασκευή, με αφορμή τη συμπλήρωση 25 ετών από τη στιγμή που ισλαμιστές μαχητές της Αλ Κάιντα κατέλαβαν επιβατικά αεροσκάφη και τα έριξαν στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στη Νέα Υόρκη και στο Πεντάγωνο, ο Γενικός Διευθυντής της MI5 ξεκαθάρισε ότι οι μηχανισμοί ασφαλείας οφείλουν να είναι έτοιμοι να προσαρμοστούν στις τρέχουσες και μελλοντικές προκλήσεις.
«Γνωρίζουμε ότι το επόμενο στρατηγικό σοκ, εξ ορισμού, δεν θα μοιάζει με το προηγούμενο. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα από όλα», έγραψε ο ΜακΚάλουμ στην εφημερίδα Independent.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Τα πραγματικά μαθήματα από την 11η Σεπτεμβρίου (9/11)…
«Οφείλουμε φυσικά να διδασκόμαστε πάντα από την τελευταία επίθεση – αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί ώστε να μην προετοιμαζόμαστε για να πολεμήσουμε τον χθεσινό εχθρό, χρησιμοποιώντας τις χθεσινές μεθόδους, εναντίον του χθεσινού στόχου… Η αμήχανη αλήθεια είναι ότι το επόμενο στρατηγικό σοκ μπορεί να διαμορφώνεται ήδη κάπου όπου δεν κοιτάζουμε ακόμη».
Όπως επισήμανε ο ΜακΚάλουμ, η Αλ Κάιντα, αν και αποδυναμωμένη, παραμένει απειλή, όπως παραμένει ζωντανή και η επιδίωξη της συγκεκριμένης οργάνωσης αλλά και άλλων μαχητών για τη διεξαγωγή επιθέσεων με μαζικά θύματα.
Αυτό επιβεβαιώθηκε πρόσφατα από μια ισλαμιστική συνωμοσία που απετράπη και η οποία προέβλεπε πολύνεκρες επιθέσεις με όπλα εναντίον της εβραϊκής κοινότητας στο Μάντσεστερ, στη βόρεια Αγγλία.
Ωστόσο, η MI5 βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη και με την αυξανόμενη κρατικά υποστηριζόμενη επιθετικότητα, η οποία εκτείνεται από δολιοφθορές από εντολοδόχους (proxies) έως κυβερνοεπιθέσεις σε σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:11 Σεπτεμβρίου 2001….Οταν άλλαξε ο ρους της ιστορίας
Σε αντίθεση με το 2001, πολλά κρίσιμα συστήματα και υπηρεσίες βρίσκονται στα χέρια του ιδιωτικού τομέα, γεγονός που απαιτεί συντονισμένη συνεργασία κυβερνήσεων, επιχειρήσεων και ακαδημαϊκής κοινότητας για την κάλυψη των τρωτών σημείων.
«Δεν μπορούμε να περιμένουμε το επόμενο σοκ για να ανακαλύψουμε σε ποιον ανήκει η ευάλωτη υποδομή, ποιος έχει την εξουσία να αναλάβει δράση ή ποιος έπρεπε να σηκώσει το τηλέφωνο», σημείωσε ο ΜακΚάλουμ.
«Οφείλουμε στα θύματα της 11ης Σεπτεμβρίου –και σε όσους θα γίνουν τα θύματα της αυριανής επίθεσης– κάτι περισσότερο από απλή μνήμη. Τους οφείλουμε προετοιμασία, ανθεκτικότητα και το θάρρος να προσαρμοστούμε πριν φτάσει το επόμενο σοκ».
Τα διδάγματα της 11ης Σεπτεμβρίου
Η πρώτη υποχρέωση κάθε κυβέρνησης είναι η προστασία του πληθυσμού της, επισημαίνει το BBC. Στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, οι ΗΠΑ απέτυχαν έκδηλα να το πράξουν.
Οι πληροφορίες υπήρχαν, αλλά τραγικά κανείς δεν συνέδεσε τα στοιχεία εγκαίρως. Εκείνη η ημέρα, που στοίχισε τη ζωή σε 2.977 θύματα, καθόρισε -μαζί με τις αντιδράσεις που ακολούθησαν- την εξωτερική πολιτική και την ασφάλεια για τις πρώτες δύο δεκαετίες του αιώνα.
Οι επιθέσεις δεν ήρθαν από το πουθενά. Η CIA γνώριζε το δίκτυο της Αλ Κάιντα και τον Σαουδάραβα ηγέτη της, Οσάμα Μπιν Λάντεν, για χρόνια πριν το 2001, διαθέτοντας μάλιστα ειδική ομάδα για τον εντοπισμό του. Εννέα ημέρες μετά τις επιθέσεις, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζορτζ Ο. Μπους, κήρυξε τον «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας».
Στα 25 χρόνια που μεσολάβησαν, υπήρξαν αμέτρητες επιτυχίες αλλά και παταγώδεις αποτυχίες και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:11η Σεπτεμβρίου 2001: Οι τρομοκρατικές επιθέσεις στις ΗΠΑ που άλλαξαν τον κόσμο
Μια κολοσσιαία αποτυχία
Η 11η Σεπτεμβρίου ήταν μια κολοσσιαία αποτυχία των αμερικανικών υπηρεσιών. Τόσο η CIA όσο και το FBI κατείχαν πληροφορίες που, αν είχαν διαμοιραστεί σωστά, θα μπορούσαν να είχαν αποτρέψει την τραγωδία.
Το επίσημο πόρισμα της Επιτροπής για την 11η Σεπτεμβρίου καταλόγισε «αποτυχίες φαντασίας, πολιτικής, δυνατοτήτων και διαχείρισης».
Αυτό το βασικό μάθημα έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό κατανοηθεί. Ο διαμοιρασμός πληροφοριών μεταξύ των δυτικών υπηρεσιών είναι ασύγκριτα καλύτερος.
Στη Βρετανία, οι παλιές διαμάχες μεταξύ της MI5 και της Αντιτρομοκρατικής της Αστυνομίας διαλύθηκαν, οδηγώντας στη δημιουργία του Κέντρου Επιχειρήσεων Αντιτρομοκρατίας στο Λονδίνο, όπου πράκτορες της MI5, αστυνομικοί, πράκτορες του FBI και γλωσσομαθείς της GCHQ εργάζονται στον ίδιο χώρο.
Στις ΗΠΑ, ιδρύθηκε το Εθνικό Κέντρο Αντιτρομοκρατίας και η θέση του Διευθυντή της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών για το συντονισμό 18 διαφορετικών υπηρεσιών, ενώ η συμμαχία «Five Eyes» (ΗΠΑ, Βρετανία, Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία) ενίσχυσε περαιτέρω την ανταλλαγή δεδομένων.
Τα λάθη που ακολούθησαν
Παρά τις προόδους σε κάποια επίπεδα, συνέχισαν να συμβαίνουν καταστροφικές αποτυχίες. Πριν από την εισβολή στο Ιράκ το 2003, η MI6 επέτρεψε την πολιτικοποίηση των πληροφοριών της, υποκύπτοντας στις πιέσεις της Ουάσινγκτον για εύρεση «Όπλων Μαζικής Καταστροφής» (WMD).
Η υπηρεσία προμήθευσε την κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ με λανθασμένα στοιχεία. Το Ιράκ διέθετε WMD στο παρελθόν, αλλά είχαν καταστραφεί μετά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991.
«Ο πόλεμος του Ιράκ βασίστηκε σε βαθιά ελαττωματικές πληροφορίες», δηλώνει ο στρατηγός Σερ Ρίτσαρντ Σίρεφ, διοικητής μεραρχίας στο Ιράκ.
«Διδαχθήκαμε από αυτό; Όχι, πιστεύω ότι είμαστε κακοί στο να μαθαίνουμε… Ήταν ολοφάνερο ότι κατευθυνόμασταν σε μια στρατηγική αποτυχία».
Η μετέπειτα έκθεση Butler επιβεβαίωσε ότι οι πληροφορίες της Βρετανίας βασίζονταν σε ανεπιβεβαίωτες πηγές, οδηγώντας την MI6 σε πλήρη αναδιάρθρωση του τρόπου αξιολόγησης των πρωτογενών δεδομένων (CX).
Αλλά και η MI5 αντιμετώπισε τις δικές της αποτυχίες. «Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η εκτίμηση ήταν ότι η πλέον πιεστική απειλή ασφαλείας για το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν η τρομοκρατική απειλή από την Αλ Κάιντα και συνδεδεμένες ομάδες», σημειώνει ο Λόρδος Τζόναθαν Έβανς, επικεφαλής της MI5 από το 2007 έως το 2013.
Με μια βάση δεδομένων που ξεπερνούσε τα 20.000 «άτομα ενδιαφέροντος», η ιεράρχηση των στόχων ήταν καθημερινός πονοκέφαλος.
Το 2005 η MI5 απέτυχε να αποτρέψει τις επιθέσεις αυτοκτονίας στο Λονδίνο (7/7) με 52 νεκρούς, ενώ νεότερη αποτυχία υπήρξε η επίθεση στο Manchester Arena το 2017.
Σήμερα, όπως τονίζει ο Λόρδος Έβανς, «η εικόνα έχει αλλάξει. Η μη κρατική τρομοκρατία παραμένει σοβαρή ανησυχία, αλλά οι κρατικές απειλές… έχουν γίνει όλο και πιο σοβαρές και αποτελούν τουλάχιστον εξίσου σοβαρή απειλή εθνικής ασφάλειας. Αυτές οι απειλές προέρχονται, με διαφορετικές μορφές, από τη Ρωσία, το Ιράν, τους πληρεξουσίους τους και την Κίνα».
Παράλληλα, η απόφαση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να συνταχθεί με το Ισραήλ επιτιθέμενος στο Ιράν φέτος θεωρείται από πολλούς ως αποτυχία στρατηγικής φαντασίας, καθώς δεν υπήρχε εναλλακτικό σχέδιο όταν το Ιράν απάντησε κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ, προκαλώντας αναταραχή στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Ηθικοί συμβιβασμοί και ανθρώπινα δικαιώματα
Ο φόβος για ένα δεύτερο κύμα επιθέσεων μετά την 11η Σεπτεμβρίου οδήγησε σε σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ύποπτοι συνελήφθησαν στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν και μεταφέρθηκαν δεμένοι και με καλυμμένα τα μάτια στη στρατιωτική βάση του Γκουαντάναμο στην Κούβα, όπου φυλακίστηκαν χωρίς δίκη.
Παρά τις καταγγελίες και τις αποκαλύψεις για βασανιστήρια στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, οι ΗΠΑ συνεχίζουν την κράτηση χωρίς δίκη στο Γκουαντάναμο, ενώ το 2025 απέλασαν πάνω από 200 άνδρες στο αμφιλεγόμενο Κέντρο Εγκλεισμού Τρομοκρατίας του Ελ Σαλβαδόρ.
Και η Βρετανία ενεπλάκη σε σκοτεινές υποθέσεις. Το 2004, η MI6 ενεπλάκη στην απαγωγή και παράδοση του Λίβυου ισλαμιστή Αμπντελχακίμ Μπελχάτζ και της εγκύου συζύγου του από την Ταϊλάνδη στη Λιβύη, όπου βασανίστηκαν από το καθεστώς Καντάφι.
Το θέμα οδήγησε σε δημόσια συγγνώμη στο Κοινοβούλιο το 2018.
Η άνοδος της Ρωσίας και της Κίνας
«Περάσαμε τα πρώτα 20 χρόνια αυτού του αιώνα εστιάζοντας σχεδόν αποκλειστικά στην αντιτρομοκρατία», είπε ο σερ Άλεξ Γιάνγκερ, επικεφαλής της MI6 από το 2014 έως το 2020. «Χάσαμε την άνοδο της Κίνας ως στρατιωτικής δύναμης και ως στρατηγικής πρόκλησης».
Την ώρα που η Δύση ήταν απασχολημένη με τους Ταλιμπάν και το Ισλαμικό Κράτος (ISIS), η Ρωσία και η Κίνα προχώρησαν σε κολοσσιαία εξοπλιστικά προγράμματα (όπως οι υπερηχητικοί πύραυλοι), διαβρώνοντας το στρατιωτικό πλεονέκτημα του ΝΑΤΟ.
«Το λάθος της Δύσης δεν ήταν απλώς ότι αποσπάστηκε από την αντιτρομοκρατία μετά την 11η Σεπτεμβρίου», συμφωνεί ο Σαμ Όλσεν, επικεφαλής αναλυτής της εταιρείας πληροφοριών ασφαλείας Sibylline.
«Παρεξήγησε επίσης τη φύση της ανόδου της Κίνας, υποθέτοντας ότι η οικονομική ενσωμάτωση θα οδηγούσε σε πολιτική σύγκλιση».
Όπως εξηγεί ο Όλσεν, η ισχύς της Κίνας δεν έγκειται πλέον μόνο στα πλοία και τους πυραύλους, αλλά στους ημιαγωγούς, τα κρίσιμα ορυκτά, τις μπαταρίες, τα λιμάνια και τη βιομηχανική παραγωγή.
«Το πρόβλημα είναι συχνά λιγότερο μια αποτυχία συλλογής πληροφοριών και περισσότερο μια αποτυχία στρατηγικής ερμηνείας».
Ένας αγνώριστος κόσμος
Ο κόσμος των μυστικών υπηρεσιών έχει αλλάξει ριζικά στα 25 χρόνια που μεσολάβησαν από το πρωινό του Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη. Με την εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης και των κβαντικών υπολογιστών, οι αλλαγές θα συνεχιστούν με εκθετική ταχύτητα.
Ωστόσο, οι στρατηγικές εσφαλμένες εκτιμήσεις δεν αποτελούν μονοπώλιο της Δύσης, όπως απέδειξε η καταστροφική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 ή η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, που πολλοί χαρακτήρισαν ως η «ισραηλινή 11η Σεπτεμβρίου».