Η τραγωδία στα σύνορα Νεπάλ–Θιβέτ φέρνει ξανά στο προσκήνιο έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα Ιμαλάια: την αποσταθεροποίηση των παγετώνων και των ορεινών όγκων.
Ένας αιφνίδιος συνδυασμός κατάρρευσης παγετώνα και ορμητικής χιονοστιβάδας στα Ιμαλάια βρίσκεται πίσω από τη φονική πλημμύρα που σάρωσε τα σύνορα Νεπάλ και Θιβέτ, αφήνοντας πίσω τουλάχιστον 168 νεκρούς και περισσότερους από 1.300 αγνοούμενους.
Πώς προκλήθηκε η καταστροφή
Το πρωί της Τετάρτης (τοπική ώρα), μια κατολίσθηση πάγου και βράχων προκάλεσε ορμητικό χείμαρρο λάσπης, νερού και συντριμμιών, υπερχειλίζοντας τις όχθες του ποταμού Τρισούλι, γνωστού και ως Μποτεκόσι, ο οποίος διασχίζει τα σύνορα Κίνας και Νεπάλ.
Σπίτια, δρόμοι, γέφυρες και σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής παρασύρθηκαν.
Ειδικοί από το Διεθνές Κέντρο Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης Ορεινών Περιοχών (ICIMOD), με έδρα το Κατμαντού, ανέφεραν ότι η στάθμη του νερού στον ποταμό Τρισούλι ανέβηκε έως και 9 μέτρα μέσα σε μόλις μισή ώρα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Νεπάλ: Συναγερμός για 1.000 αγνοούμενους μετά τις φονικές πλημμύρες – Κοινότητες θαμμένες στη λάσπη
Ο ποταμός Λέντε Κόλα, παραπόταμος του Μποτεκόσι, επλήγη περισσότερο.
«Ο Λέντε Κόλα έχει πλημμυρίσει δύο φορές μέσα σε 14 μήνες, αυτή τη φορά εξαιτίας μιας χιονοστιβάδας πάγου και βράχων από παγετώνα στην πλευρά του Νεπάλ που έφραξε τον ποταμό και προκάλεσε αιφνίδιο κύμα προς τα κάτω», δήλωσε ο Σασουάτα Σανιάλ, ειδικός στη μείωση κινδύνου καταστροφών της ερευνητικής ομάδας για το κλίμα.
Η διάψευση για τον σεισμό και η δορυφορική ανάλυση
Αρχικά, ο υπουργός Εξωτερικών του Νεπάλ, Σισίρ Κανάλ, ανέφερε στο κοινοβούλιο ότι οι πρώτες αναφορές έδειχναν πως οι πλημμύρες ενδέχεται να προκλήθηκαν από σεισμό που πυροδότησε κατολίσθηση.
Ωστόσο, το Γεωλογικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ (USGS) ξεκαθάρισε ότι δεν σημειώθηκε σεισμός. Το USGS διευκρίνισε ότι το συμβάν, το οποίο καταγράφηκε από τους σεισμογράφους ως σεισμική δόνηση μεγέθους 5,2 ρίχτερ στις 8:37 π.μ. τοπική ώρα, ήταν στην πραγματικότητα η ίδια η κατάρρευση του παγετώνα και η επακόλουθη ροή συντριμμιών.
Σύμφωνα με τον αναπληρωτή καθηγητή Ντάνιελ Σούγκαρ, γεωμορφοστατιστικολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι στον Καναδά, η αρχική δορυφορική ανάλυση έδειξε ότι ένα κομμάτι πάγου έκτασης 0,2 τετραγωνικών χιλιομέτρων κατέρρευσε κατακόρυφα από ύψος 1,2 χιλιομέτρων.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Νεπάλ: Συγκλονιστική μαρτυρία Έλληνα για την καταστροφή – «Ο χείμαρρος παρέσυρε χωριά, πόλεις και γέφυρες»
«Αυτό που μπορώ να δω στις δορυφορικές εικόνες της Planet Labs είναι ότι το χαμηλότερο τμήμα ενός παγετώνα αποκολλήθηκε στα 5.200 μέτρα περίπου και συνετρίβη στον πυθμένα της κοιλάδας, περίπου 1.200 μέτρα χαμηλότερα. Ορισμένοι από τους παγετώνες στην κοιλάδα ήταν καλυμμένοι με χιόνι χθες και σήμερα είναι σχεδόν γυμνός πάγος. Με άλλα λόγια, πιθανότατα επικρατούσε ζέστη», έγραψε ο Σούγκαρ στην πλατφόρμα Bluesky.
Πρόσθεσε ότι και οι κατασκευαστικές εργασίες στην περιοχή ενδέχεται να έπαιξαν ρόλο.
Από την πλευρά του, ο καθηγητής Άντριου Μάκιντος, παγετωνολόγος στο Πανεπιστήμιο Monash της Μελβούρνης, σημείωσε ότι παραμένει ασαφές αν κατέρρευσε μόνο ο παγετώνας ή «ολόκληρη η πλαγιά του βουνού που περιλάμβανε τμήμα του παγετώνα».
«Όταν καταρρέει ένας παγετώνας τέτοιας κλίμακας, παράγει τεράστιες ποσότητες νερού και στη συνέχεια πυροδοτείται μια αλυσιδωτή αλληλουχία γεγονότων… όπου το νερό και τα ιζήματα αναμειγνύονται, διογκώνονται και δημιουργούν την πλημμύρα», εξήγησε.
Διεθνής ομάδα ερευνητών επεσήμανε ότι παρότι η κατάρρευση του παγετώνα ήταν «σίγουρα εμπλεκόμενη», είναι «απίθανο να ήταν η μοναδική αιτία».
Η ραγδαία υποχώρηση των παγετώνων στο Νεπάλ
Καθώς η περιοχή θερμαίνεται λόγω της κλιματικής αλλαγής, οι πάγοι γίνονται όλο και πιο ασταθείς, αυξάνοντας τον κίνδυνο καταστροφικών πλημμυρών.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:Νεπάλ: Καταστροφή χωρίς τέλος από τις πλημμύρες – Χωριά παρασύρθηκαν και εκατοντάδες αγνοούνται
«Οι παγετώνες εκεί πέρα βρίσκονται αναμφισβήτητα σε υποχώρηση. Υπάρχει τεράστια μάζα παγετώνων εκεί ψηλά, αλλά βλέπουμε συρρίκνωση του πάχους τους, βλέπουμε υποχώρηση», επισημαίνει ο Τζόζεφ Σέι, αναπληρωτής καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Βρετανικής Κολομβίας.
Από το 2000, οι παγετώνες του πλανήτη έχουν χάσει το 5% των πάγων τους, με τις επιπτώσεις να είναι πολύ πιο δραματικές σε συγκεκριμένες περιοχές.
Οι παγετώνες του Νεπάλ έχασαν σχεδόν το ένα τέταρτο της έκτασής τους μεταξύ 1970 και 2010, ενώ έρευνες δείχνουν ότι περισσότεροι από 160 μικρότεροι παγετώνες στη χώρα έχουν εξαφανιστεί εντελώς.
Παράλληλα, πρόσφατη μελέτη αποκαλύπτει ότι το 40% του παγετωνικού πάγου της Γης θα μπορούσε να εξαφανιστεί εάν η παγκόσμια θέρμανση δεν συγκρατηθεί κάτω από τον 1,5 βαθμό Κελσίου.
Οι επιπτώσεις της υπερθέρμανσης στους παγετώνες του Νεπάλ προκαλούν αλυσιδωτά φαινόμενα. Ο Σέι εξηγεί ότι οι παγετώνες που υποχωρούν μπορούν να πυροδοτήσουν κατολισθήσεις καθώς μικραίνουν και δεν μπορούν πλέον να συγκρατήσουν τα ιζήματα.
Καθώς υποχωρούν, πολλοί αφήνουν πίσω τους μεγάλες λίμνες σε υψηλότερα υψόμετρα, εγκλωβισμένες από φυσικά φράγματα.
«Αν συμβεί ξαφνικά μια κατολίσθηση μέσα σε μια λίμνη, προκαλείται υπερχείλιση του φράγματος και στη συνέχεια ολόκληρη η κατασκευή μπορεί να καταρρεύσει καταστροφικά», σημειώνει.
Γνωστές ως «πλημμύρες από ξεσπάσματα παγετωνικών λιμνών», δύο τέτοιες καταστροφές έπληξαν το Νεπάλ μόλις πέρυσι, ενώ έρευνες δείχνουν ότι εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζουν εκτεθειμένοι σε αυτόν τον κίνδυνο.
Ο ρόλος της κλιματικής κρίσης
«Αυτού του είδους οι μεγάλες καταρρεύσεις παγετώνων είναι πραγματικά σοκαριστικές. Είναι δύσκολο για έναν παγετωνολόγο να μην ανησυχεί από αυτά τα γεγονότα που φαίνονται διαφορετικά από όσα είχαμε παρατηρήσει στο παρελθόν», δήλωσε ο Μάκιντος.
Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι επειδή έχουν καταγραφεί λίγα παρόμοια περιστατικά, οι επιστήμονες δεν μπορούν ακόμη να διατυπώσουν απόλυτες διαπιστώσεις για την άμεση σχέση κατάρρευσης και κλιματικής αλλαγής, αν και υπάρχει «πολύ υψηλή βεβαιότητα για τη σχέση μεταξύ της υποχώρησης των παγετώνων και της υπερθέρμανσης του πλανήτη».
«Γνωρίζουμε επίσης ότι το μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost) των βουνών υποβαθμίζεται υπό τις συνθήκες θέρμανσης του κλίματος», συμπλήρωσε, περιγράφοντας το permafrost ως την «κόλλα που κρατά τους βράχους και τους παρακείμενους παγετώνες ενωμένους σε πολύ απότομες πλαγιές».
Τα Ιμαλάια θερμαίνονται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ (2023), τα βουνά του Νεπάλ έχουν χάσει σχεδόν το ένα τρίτο των πάγων τους σε μόλις 30 χρόνια, ενώ οι παγετώνοι της περιοχής εξαφανίζονταν κατά 65% ταχύτερα την περίοδο 2011-2020 σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία.
Ένα παγκόσμιο φαινόμενο
Παρόμοια περιστατικά με καταστροφικά αποτελέσματα έχουν καταγραφεί και αλλού στον κόσμο.
Πέρυσι, η κατάρρευση ελβετικού παγετώνα έθαψε μια ολόκληρη πόλη, ενώ το 2022, κατάρρευση παγετώνα στην Ιταλία στοίχισε τη ζωή σε 11 ορειβάτες. Και τα δύο γεγονότα συνδέθηκαν άμεσα με την άνοδο της θερμοκρασίας.
Όπως εξηγεί ο Τζόζεφ Σέι, σε έναν θερμαινόμενο πλανήτη υπάρχουν πολλοί παράγοντες που αλληλεπιδρούν αποσταθεροποιώντας τους παγετώνες.
«Είναι καλοκαίρι. Υπάρχει μεγάλη αύξηση της θερμοκρασίας, πολύ λιώσιμο πάγων, πολύ νερό γύρω μας. Υπάρχουν επίσης φαινόμενα όπως το λιώσιμο του αλπικού permafrost: οι θερμοκρασίες του εδάφους ανεβαίνουν, και μεγάλα τεμάχια και κομμάτια που θα ήταν παγωμένα και ακινητοποιημένα, ξαφνικά γίνονται κινητά».
Ο κίνδυνος των παγετωνικών λιμνών
Παράλληλα, οι ορεινές περιοχές αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο «πλημμυρών από ξεσπάσματα παγετωνικών λιμνών» (GLOFs), οι οποίες σχηματίζονται πίσω από φυσικά φράγματα λόγω του λιώσιμου των πάγων.
«Με το θερμαινόμενο κλίμα, οι παγετώνες υποχωρούν, ο πάγος γίνεται νερό και αυτό το νερό εγκλωβίζεται», δήλωσε ο αναπληρωτής καθηγητής Άντριαν ΜακΚάλουμ από το Πανεπιστήμιο Sunshine Coast της Αυστραλίας.
Περισσότεροι από 12.000 θάνατοι παγκοσμίως έχουν αποδοθεί σε τέτοιου είδος πλημμύρες. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, το Νεπάλ διαθέτει περισσότερες από 2.000 παγετωνικές λίμνες, εκ των οποίων οι 21 θεωρούνται δυνητικά επικίνδυνες.
Με πληροφορίες από: Guardian, Wired