Στο ερώτημα ουδείς απαντά, επειδή δεν είναι πολιτικό. Είναι γεωοικονομικό και συνεπώς ακατάλληλο για συζήτηση.
Του Αλκιβιάδη Κεφαλά*
Οι πύλες δεν άνοιξαν από μόνες τους ούτε από κάποια «ανθρωπιστική ανάγκη», όπως σκοπίμως πρεσβεύουν λόγω οικονομικού οφέλους η Αριστερά και Ν.Δ./ΠΑΣΟΚ. Άνοιξαν μέσα σε ένα διεθνές σύστημα ισχύος όπου το χρήμα, η ενέργεια, η πολιτική αδράνεια και η άνιση κατανομή κόστους συνδέονται οργανικά. Για να απαντηθεί το ερώτημα, πρέπει να απομακρυνθούμε από την επιφάνεια των γεγονότων και να κοιτάξουμε τη βαθύτερη αρχιτεκτονική που τα καθιστά όχι απλώς δυνατά, αλλά λειτουργικά. Το 1974, μετά την κατάρρευση του Bretton Woods και την αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό, ο Henry Kissinger διαμόρφωσε τη στρατηγική συμφωνία των ΗΠΑ με τη Σαουδική Αραβία, πάνω στην οποία οικοδομήθηκε το σύστημα του πετροδολαρίου. Το πετρέλαιο τιμολογείται σε δολάρια, τα ενεργειακά πλεονάσματα ανακυκλώνονται στις δυτικές αγορές και το δολάριο ενισχύει όχι απλώς την αξία του, αλλά επιφέρει αναγκαστική παγκόσμια ζήτηση. Από εκείνη τη στιγμή, η ισχύς του δολαρίου δεν στηρίζεται μόνο στην οικονομία των ΗΠΑ, αλλά σε μια παγκόσμια γεωπολιτική συμφωνία όπου η ενέργεια, η ασφάλεια και οι επενδύσεις λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία. Οι χώρες του Κόλπου ενισχύθηκαν μέσα σε αυτό το πλαίσιο οικονομικά και γεωπολιτικά. Τα πετρελαϊκά πλεονάσματα μετατράπηκαν σε επενδυτική ισχύ, σε real estate, σε χρηματοδότηση ιδρυμάτων, σε ΜΚΟ, σε πολιτική επιρροή, π.χ. Qatar-gate. Οι χώρες του κόλπου αγοράζουν τα πάντα σε Ευρώπη και Ελλάδα.
Ταυτόχρονα, οι κοινωνικές μεσαιωνικές ανισορροπίες των αραβικών χωρών δεν επιλύθηκαν εσωτερικά. Η σταθερότητα επιβάλλει να εξαχθούν στην Ευρώπη. Οι χώρες πρώτης γραμμής όπως η Ελλάδα λειτούργησαν ως κοινωνικοί και δημογραφικοί απορροφητές επειδή στερούνται κοινωνικής συνοχής και συνειδητής ιστορικότητας. Η μετανάστευση δεν σχεδιάστηκε για να «ενισχύσει το δολάριο». Όμως μέσα στο υπάρχον σύστημα λειτουργεί έμμεσα υπέρ του. Οι κοινωνικές πιέσεις, η πολιτική αστάθεια, η κρίση συνοχής και το χάος του ευρωπαϊκού χώρου καθιστούν το ευρώ λιγότερο ελκυστικό ως αποθεματικό. Η ασφάλεια παραμένει στο δολάριο. Η μετανάστευση είναι ένας από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων τα κέρδη του συστήματος αποδομούν τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, διατηρώντας το κέντρο ανέπαφο. Παράλληλα, τα ίδια πετρελαϊκά και κρατικά πλεονάσματα επιστρέφουν στους Άραβες ως πολλαπλασιαστές ισχύος μέσω επενδύσεων σε ακίνητα, υποδομές και αγορές στην Ευρώπη. Η μαζική στέγαση μεταναστευτικών πληθυσμών στην Ευρώπη οδηγεί σε υποβάθμιση, πτώση αξιών και στη συνέχεια σε εξαγορές από το αραβικό κεφάλαιο. Το real estate γίνεται ο αθόρυβος μηχανισμός θρησκευτικής και κοινωνικής αναδιάρθρωσης του χώρου και της κοινωνίας.
Οι διεφθαρμένοι πολιτικοί, σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, δεν χρειάζεται να «σχεδιάσουν» τίποτα. Αρκεί να μην εμποδίσουν τίποτα. Η ανοχή, η αδράνεια, η χρηματοδότηση των ΜΚΟ αρκούν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, εξαρτημένη ενεργειακά και πολιτικά, χρηματοδοτεί τη διαχείριση της κρίσης, αλλά όχι την επίλυσή της. Δεν επενδύει στην κοινωνική συνοχή των γηγενών πληθυσμών, δεν ελέγχει ουσιαστικά τις πηγές χρηματοδότησης, δεν ρυθμίζει τη χωρική συγκέντρωση. Έτσι, οι πύλες παραμένουν ανοιχτές όχι επειδή κάποιος τις άνοιξε με έναν νόμο, αλλά επειδή κανείς δεν έχει συμφέρον να τις κλείσει.
Το κόστος το πληρώνουν οι κοινωνίες και οι φορολογούμενοι. Το όφελος το απολαμβάνουν το σύστημα και οι Άραβες. Γι’ αυτό η απάντηση στο ερώτημα «ποιος άνοιξε τις πύλες» είναι δυσάρεστη. Δεν υπάρχει ένοχος, αλλά αρχιτεκτονική. Οι πύλες άνοιξαν εκεί όπου το γεωπολιτικό κόστος μπορούσε να μεταφερθεί χωρίς να απειληθεί το κέντρο της ισχύος. Άνοιξαν γιατί η Ευρώπη έγινε ο χώρος απορρόφησης συνεπειών ενός παγκόσμιου συστήματος που στηρίζει το δολάριο, τις αγορές και τη σταθερότητα αλλού. Και όσο αυτή η αρχιτεκτονική παραμένει αόρατη στον δημόσιο λόγο, οι πύλες δεν θα χρειάζεται καν να ανοίγουν. Θα παραμένουν ξεχασμένες ανοιχτές.
*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών