Δύσκολα δεν θα είδε κάποιος αυτές τις μέρες το πρόσωπο του θανάτου στο Χαϊδάρι και στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, μπροστά από τον φωτογραφικό φακό. Υπάρχει όμως και το αντίστοιχο πρόσωπο πίσω από αυτόν.
Ο άνθρωπος που είχε την ιδέα, την ψυχραιμία, την ψυχρότητα ή την εντολή να καταγράψει με τον φακό του το σκηνικό των εκτελέσεων και τα πρόσωπα των μελλοθανάτων. Εκείνος που κρατούσε επί χρόνια το άλμπουμ του ως προσωπικό κειμήλιο, μέχρι να αλλάξει χέρια και να φτάσει ως αντικείμενο δημοπρασίας στη δημοσιότητα.
Από φόβο, από ντροπή, από την αίσθηση ότι κρατάει στα χέρια του κάτι καλλιτεχνικό, από την ηδονή που προκαλούσε στους Ναζί ο θάνατος; Ποιος ξέρει; Πάντως, μέχρι πριν από μία εβδομάδα θεωρούσαμε την ύπαρξη φωτογράφου την ώρα της εκτέλεσης μόνο κινηματογραφικό εύρημα στην τελευταία ταινία του Παντελή Βούλγαρη.
Το να είσαι ο φωτογράφος αυτής της διαδικασίας, από τη στιγμή κιόλας της μεταγωγής, είναι σαν να πατάς τη σκανδάλη πρώτος. Νωρίτερα από τους παρατεταγμένους στρατιώτες. Ο τρόπος δε που το έκανε ο συγκεκριμένος φανερώνει κάποιον που ηδονίζεται καταγράφοντας ή θεωρεί πως κάνει κάποιου είδους τέχνη… Δεν ήταν από κάπου μακριά που τράβηξε μια γρήγορη εικόνα.
Ηθελε να φαίνονται τα πρόσωπα εκείνων που σε λίγη ώρα, ο καθένας με τον τρόπο του, θα στέκονταν απέναντι στις σφαίρες. Να τους καταγράψει από τη στιγμή που «στ’ ανοιχτά του κόσμου τα καμιόνια θα ξεφορτώνουν στην Καισαριανή». Ενδεχομένως να τους έχει καταγράψει και νεκρούς. Ηθελε να τους έχει σε πρώτο και δεύτερο πλάνο. Να έχει προοπτική… Σαν φωτογραφική άσκηση.
Ηθελε να κοιτάξουν τον φακό, να τραβήξει μια καλή πόζα… Με τους συνυπεύθυνους να φαίνονται επιβλητικοί μέσα στα κάδρα του. Πόση διαστροφή μπορεί να κρύβεται σε μια ιστορία που επιστρέφει;
Ο στρατιωτικός και ερασιτέχνης φωτογράφος Χέρμαν Χένερ
Η άφιξη στην Ελλάδα και η δολοφονία του Κρεχ
Ο Χέρμαν Χόιερ μπαίνει στον πόλεμο τον Αύγουστο του 1939 με τον βαθμό του λοχία ως αρχηγός διμοιρίας στις ναζιστικές επιχειρήσεις κατά της Πολωνίας. Αργότερα θα βρεθεί σε ανάλογες επιχειρήσεις στην Ολλανδία, στο Βέλγιο και στη Γαλλία.
Η μονάδα του υπαγόταν στο X Σώμα Στρατού (X. Armeekorps – Wehrmacht). Ισως και λόγω τραυματισμού, είναι ορατή η μεγάλη ουλή στην αριστερή πλευρά του προσώπου του, αποστρατεύεται το καλοκαίρι του 1940. Τον Σεπτέμβριο του 1943 επιστρατεύεται ξανά στο Τάγμα Οχυρώσεων 1012 και μέσω Γιουγκοσλαβίας φτάνει στην Ελλάδα μαζί με τις κατοχικές δυνάμεις.
Από το προσωπικό στρατιωτικό βιβλιάριο του Χόιερ, που πωλήθηκε σε δημοπρασία πριν από λίγες μέρες, σε διαφορετική πλατφόρμα από αυτή που δημοπρατούνται οι φωτογραφίες της Καισαριανής, μαθαίνουμε ότι ήταν υπολοχαγός στο Τάγμα Οχυρώσεων 1012 (Festungs – Bataillon 1012) με έδρα τη Μαλακάσα.
Ενδιαφέρον έχει η καταγραφή της νοσηλείας του στο Αρσάκειο Ψυχικού που λειτουργούσε ως νοσοκομείο κατά την περίοδο του πολέμου και της Κατοχής. Ο Χόιερ φαίνεται ότι προσποιήθηκε ασθένεια και έμεινε στο νοσοκομείο από τις 8-1-1944 ως τις 22-1-1944.
Λίγους μήνες μετά, ύστερα από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής την 1η-5-1944, ο Χόιερ τιμήθηκε με τον Σταυρό Πολεμικής Αξίας και Τιμής 2ης τάξης και αναβαθμίστηκε στη στρατιωτική κλίμακα. Την 1η-1-1945 έγινε υπολοχαγός, ενώ στο βιβλιάριο γίνονται αναφορές για κατοχή προσωπικών όπλων. Μετά την αποχώρησή του από την Ελλάδα, ο Χόιερ μετακινήθηκε στη Σερβία και την Κροατία.
Το τάγμα όπου υπηρετούσε ο φωτογράφος ήταν τμήμα της 41ης μεραρχίας πεζικού, διοικητής της οποίας ήταν ο υποστράτηγος (Generalmajor) Φραντς Κρεχ. Η δολοφονία του υποστράτηγου Κρεχ και μελών της συνοδείας του στους Μολάους ήταν η αφορμή για να εκτελεστούν οι 200 στην Καισαριανή ως αντίποινα. Ο Χέρμαν Χόιερ είχε φωτογραφίες όπου είχε τραβήξει ο ίδιος τον υποστράτηγο Κρεχ πριν από τη δολοφονία του, αλλά και φωτογραφίες από την κηδεία του που έγινε στην Αθήνα.
Στους λίγους μήνες που υπηρέτησε ο Χόιερ στην Ελλάδα, το διάστημα ‘43-’44, έχει φωτογραφίσει διάφορες περιοχές, πρόσωπα και τοποθεσίες σε Αθήνα, Πειραιά, Χαϊδάρι, Μαλακάσα, Ωρωπό, Ισθμια, Λουτράκι και Κόρινθο. Σε πολλές περιπτώσεις οι φωτογραφίες φαίνεται να λαμβάνονται υπ’ όψιν των εικονιζομένων, σε άλλες φαίνεται να φωτογραφίζει χωρίς να αντιλαμβάνονται οι εικονιζόμενοι την παρουσία του.
Εκατοντάδες λήψεις και καταγραφές
Η φωτογραφική μηχανή που κάνει τις λήψεις είναι μικρή, φορητή και οι φωτογραφίες που έχει τραβήξει εκατοντάδες. Ενας πιο προσεκτικός παρατηρητής θα δει πως εκτός από στιγμές χαλάρωσης και ομαδικές «οικογενειακές» φωτογραφίες ο Χόιερ καταγράφει τοποθεσίες, θέσεις, εξοπλισμό, πρόσωπα αξιωματικών και στρατιωτών εκτός αλλά και εντός στρατιωτικών χώρων.
Τα κατοχικά χρόνια, δεν ήταν σπάνιο κάποιος αξιωματικός κυρίως ή και στρατιώτης να φωτογραφίζει στην Ελλάδα ως κατακτητής, αλλά δεν ήταν εύκολο να το κάνεις μέσα σε στρατόπεδα ή την ώρα των εκτελέσεων… Θα έπρεπε να έχεις με κάποιο τρόπο την ανοχή ή την κάλυψη για κάτι τέτοιο.
Επίσης, φαίνεται πως πολλοί αξιωματικοί και στρατιώτες στήνονται στον φακό του, αλλά εντύπωση προκαλεί και η φωτογράφιση ναζιστών με πολιτικά, στους οποίους είναι αντιληπτή η παρουσία του.
Είναι γνωστές οι φρικιαστικές εικόνες που έχουν καταγράψει Ναζί κατά την περίοδο ‘41-’44. Λίγοι όμως είχαν τόσο πολλές φωτογραφίες από τόσα διαφορετικά μέρη και μέσα από στρατόπεδα.
Αυτή η φωτογραφική συλλογή με εκατοντάδες φωτογραφίες του Χόιερ, πολλές εκ των οποίων έχουν χειρόγραφες σημειώσεις τεκμηρίωσης στην πίσω όψη (τοποθεσίες, ημερομηνίες κ.λπ.), βάζει στο τραπέζι έναν προβληματισμό για το κατά πόσο ο χαμηλόβαθμος αξιωματικός με τις συχνές μετακινήσεις, που ανέβηκε γρήγορα στις βαθμίδες, ήταν απλώς ένας λάτρης της φωτογραφίας και λειτουργούσε ως άτυπος φωτογράφος της μονάδας του ή αν οι φωτογραφίες αυτές ήταν παράλληλα κατασκοπευτικό υλικό ή τεκμήρια που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν αν και όταν έκρινε εκείνος σκόπιμο για κάποιο λόγο.
Εικόνες της κατοχικής περιόδου
Πολλοί από τους γερμανούς στρατιώτες που πέρασαν από την Ελλάδα είχαν μαζί τους φωτογραφικές μηχανές. Οι φωτογραφίες που κυκλοφόρησαν μετά τη λήξη του πολέμου είναι χιλιάδες και ακόμα ανά διαστήματα κυκλοφορούν φωτογραφίες και ολόκληρα άλμπουμ κυρίως μεταξύ συλλεκτών. Ο τρόπος που συνήθως «έβλεπαν» μέσα από τον φακό τους τη χώρα μας ήταν τουριστικός, με ένα δέος για τα αρχαία, αλλά χωρίς καμία αίσθηση σημαντικότητας για τον πληθυσμό.
Πολλές εικόνες της κατοχικής περιόδου με πεινασμένους ανθρώπους και νεκρά σώματα στους δρόμους από την πείνα ή από συνοπτικές εκτελέσεις έχουν τραβηχτεί από φωτογραφικές μηχανές γερμανών στρατιωτών. Αναλυτικές πληροφορίες για το συγκεκριμένο θέμα μπορεί να βρει κανείς ελεύθερα στο Διαδίκτυο, στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έκδοση της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού, με τίτλο «Με το βλέμμα του κατακτητή – Η Αθήνα στις φωτογραφίες των γερμανών στρατιωτών, 1941-1944».
Ιωάννα Καρυστιάνη: Τι λέει για το κινηματογραφικό εύρημα του Παντελή Βούλγαρη
Στην τελευταία ταινία του «Το τελευταίο σημείωμα», ο σκηνοθέτης Παντελής Βούλγαρης με τη συγγραφέα Ιωάννα Καρυστιάνη, που συνυπογράφουν το σενάριο, εμφανίζουν έναν φωτογράφο να βρίσκεται την ώρα της εκτέλεσης στο σημείο και να απαθανατίζει τους μελλοθάνατους.
Επικοινωνήσαμε μαζί τους για το αν είχαν κάποια μαρτυρία ή αν είχαν διαβάσει κάπου για την ύπαρξη φωτογράφου στις εκτελέσεις και μας ανέφεραν ότι δεν γνώριζαν την ύπαρξή του και δεν είχαν διαβάσει κάτι συγκεκριμένο για αυτόν στην αναζήτηση που έκαναν για να φτιάξουν το σενάριο της ταινίας. Στην ταινία, ο φωτογράφος εμφανίζεται και σε άλλες σκηνές να καταγράφει με τη μηχανή του διάφορα στιγμιότυπα.
Το σενάριο της ταινίας βασίστηκε κυρίως στα βιβλία του γιατρού του στρατοπέδου στο Χαϊδάρι, Αντώνη Φλούντζη. Στα βιβλία του ο Φλούντζης αλλά και αυτόπτες μάρτυρες αναφέρουν ότι τους πήγαν στο απόσπασμα κατά 20άδες. Στα γυρίσματα της ταινίας που έγιναν στα Χανιά, ήταν όλοι συγκλονισμένοι, μας λέει η κυρία Καρυστιάνη, γιατί οι περισσότεροι από τους επαγγελματίες ηθοποιούς και τους ερασιτέχνες είχαν κάποιον πρόγονό τους που είχε δολοφονηθεί από τους Ναζί.
Κατά την περίοδο των γυρισμάτων είχαν έρθει σε επαφή και με συγγενείς του Θρασύβουλου Καλαφατάκη, που είναι ένας από αυτούς που έχουν ταυτοποιηθεί στις φωτογραφίες που έγιναν γνωστές. Η ταινία, όπως μας λέει, έγινε χάρη στο πείσμα του Παντελή Βούλγαρη.