Η γεωμετρική πρόοδος της κρίσης του ΝΑΤΟ οφείλεται στο γεγονός ότι όλες οι θεμελιώδεις παραδοχές πάνω στις οποίες χτίστηκε καταρρέουν ταυτόχρονα.
Η Βορειοατλαντική Συμμαχία διανύει ίσως την πιο βαθιά, υπαρξιακή κρίση από την ίδρυσή της το 1949. Αυτό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια φάνταζε ως ένα ακραίο, περιθωριακό σενάριο -η σταδιακή ή και βίαιη διάλυση του ΝΑΤΟ- αποτελεί πλέον κεντρικό θέμα συζήτησης στις κορυφαίες δεξαμενές σκέψης και τα γεωπολιτικά ινστιτούτα.
Η φθορά δεν προέρχεται από κάποιον εξωτερικό εχθρό που κατανίκησε τα στρατεύματα της Συμμαχίας στα πεδία των μαχών, αλλά από μια εσωτερική, δομική αποσύνθεση η οποία πράγματι επιταχύνεται με γεωμετρική πρόοδο.
Στον πυρήνα αυτής της αποδόμησης βρίσκεται η ριζική αλλαγή της στάσης των Ηνωμένων Πολιτειών, η αφύπνιση μιας ανέτοιμης Ευρώπης και η βαθιά ρήξη εμπιστοσύνης γύρω από τις θεμελιώδεις αρχές της αλληλεγγύης και της εθνικής κυριαρχίας.
Μια κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα που αυτή τη στιγμή απλώς δεν υπάρχει
Το μεγαλύτερο πλήγμα για το ΝΑΤΟ εντοπίζεται στην ίδια την καρδιά του: το Άρθρο 5 και τη ρήτρα της συλλογικής άμυνας. Η Συμμαχία χτίστηκε πάνω στην απόλυτη, σχεδόν ιερή βεβαιότητα ότι μια επίθεση εναντίον ενός μέλους θα αποτελούσε επίθεση εναντίον όλων, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να λειτουργούν ως ο απόλυτος εγγυητής αυτής της ασφάλειας.
Σήμερα, ωστόσο, αυτή η βεβαιότητα έχει δώσει τη θέση της στην αμφιβολία. Η Ουάσιγκτον, καθοδηγούμενη από μια ολοένα και πιο συναλλακτική και απομονωτιστική αντίληψη της εξωτερικής πολιτικής, δεν αντιμετωπίζει πλέον το ΝΑΤΟ ως έναν ιερό δεσμό αξιών, αλλά ως ένα λογιστικό φύλλο εσόδων και εξόδων.
Η ρητή ή άρρητη απειλή ότι η αμερικανική προστασία μπορεί να αποσυρθεί αν τα ευρωπαϊκά κράτη δεν συμμορφωθούν με συγκεκριμένες οικονομικές ή γεωπολιτικές απαιτήσεις, καταστρέφει την ίδια τη λογική της αποτροπής. Μια στρατιωτική συμμαχία της οποίας οι εγγυήσεις τελούν υπό διαρκή διαπραγμάτευση, είναι μια συμμαχία ήδη ψυχολογικά νεκρή.
Η Ευρώπη βρίσκεται σε κατάσταση σοκ, πληρώνοντας το τίμημα δεκαετιών εφησυχασμού
Αυτή η συναλλακτική προσέγγιση έχει γεννήσει μια πρωτοφανή κρίση κυριαρχίας στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ. Ιστορικά, το ΝΑΤΟ διέφερε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας ακριβώς επειδή το ισχυρότερο μέλος του, οι ΗΠΑ, σεβόταν (τουλάχιστον σε επίπεδο βασικών αρχών) την τυπική ισοτιμία και τα κυριαρχικά δικαιώματα των μικρότερων συμμάχων.
Σήμερα, οι νομικοί και πολιτικοί αναλυτές προειδοποιούν για το χειρότερο σενάριο: τη μετατροπή της Συμμαχίας σε έναν μηχανισμό ωμού ηγεμονικού ελέγχου.
Περιστατικά και ρητορικές εξάρσεις που αφορούν ακόμα και αξιώσεις επί εδαφών ή πόρων κρατών-μελών (όπως συνέβη παλαιότερα με τη συζήτηση γύρω από τη Γροιλανδία), αποδεικνύουν ότι ο εγγυητής της ασφάλειας μετατρέπεται σταδιακά σε πηγή αναθεωρητικής πίεσης.
Εάν η κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών αρχίσει να παραβιάζεται εκ των έσω, υπό την απειλή της εγκατάλειψης, το ΝΑΤΟ θα πάψει να είναι αμυντικός συνασπισμός ελεύθερων κρατών και θα υποβιβαστεί σε ένα σύστημα υποτελών, θυμίζοντας τις πιο σκοτεινές μέρες του σοβιετικού μπλοκ. Μια τέτοια μετάλλαξη θα αποτελούσε και την οριστική ληξιαρχική πράξη θανάτου του.
Απέναντι σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, η Ευρώπη βρίσκεται σε κατάσταση σοκ, πληρώνοντας το τίμημα δεκαετιών εφησυχασμού. Για σχεδόν ογδόντα χρόνια, τα ευρωπαϊκά κράτη είχαν επιδοθεί σε ένα βολικό «γεωπολιτικό outsourcing», αναθέτοντας την ασφάλειά τους στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις, ώστε να μπορέσουν να επενδύσουν στην κοινωνική τους ευημερία.
Τώρα, οι αναλυτές επισημαίνουν ότι ο χρόνος τελειώνει. Η Ευρώπη καλείται να ενηλικιωθεί γεωπολιτικά πάραυτα και να αναλάβει τα ηνία της δικής της άμυνας. Ο στόχος που συζητείται στους κόλπους της Συμμαχίας -να αναλάβουν οι Ευρωπαίοι το 70% των αμυντικών δυνατοτήτων της ηπείρου μέχρι τις αρχές της επόμενης δεκαετίας- φαντάζει ηράκλειος.
Απαιτεί τεράστιες οικονομικές θυσίες, ενοποίηση αμυντικών βιομηχανιών που παραδοσιακά ανταγωνίζονται μεταξύ τους, και κυρίως, μια κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα που αυτή τη στιγμή απλώς δεν υπάρχει.
Προς σταδιακή απαξίωση
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον αν το ΝΑΤΟ θα αλλάξει, αλλά αν θα προλάβει να μετασχηματιστεί πριν καταρρεύσει υπό το βάρος των εσωτερικών του αντιφάσεων.
Το ρήγμα ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού μεγαλώνει συνεχώς, τροφοδοτούμενο από αποκλίνοντα συμφέροντα: οι ΗΠΑ στρέφουν εμμονικά το βλέμμα τους στον Ειρηνικό και την Κίνα, ενώ η Ευρώπη παλεύει να συγκρατήσει την αστάθεια στα ανατολικά και νότια σύνορά της.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αποδόμηση της Συμμαχίας δεν θα έρθει απαραίτητα με μια θεαματική, επίσημη ανακοίνωση διάλυσης. Θα έρθει μέσα από τη σταδιακή απαξίωσή της.
Οι θεσμοί θα παραμείνουν τυπικά στη θέση τους, τα αρχηγεία θα συνεχίσουν να λειτουργούν, αλλά η πολιτική βούληση, η αμοιβαία εμπιστοσύνη και η στρατιωτική ετοιμότητα που έδιναν πνοή στο Σύμφωνο θα έχουν εξατμιστεί.
Απομεινάρι του Ψυχρού Πολέμου
Η προειδοποίηση των σύγχρονων αναλυτών είναι σαφής: η γεωμετρική πρόοδος της κρίσης του ΝΑΤΟ οφείλεται στο γεγονός ότι όλες οι θεμελιώδεις παραδοχές πάνω στις οποίες χτίστηκε καταρρέουν ταυτόχρονα.
Χωρίς την αμερικανική ομπρέλα, με μια Ευρώπη βραδυφλεγή και διχασμένη, και με την αμοιβαία εμπιστοσύνη καταρρακωμένη, το ΝΑΤΟ οδεύει προς ένα σταυροδρόμι χωρίς επιστροφή.
Είτε θα μετατραπεί τάχιστα σε μια πραγματικά ισότιμη συμμαχία υπό ισχυρή ευρωπαϊκή ηγεσία -ένα σενάριο που απαιτεί πολιτικά θαύματα- είτε θα καταλήξει ένα άδειο κέλυφος, ένα απομεινάρι του Ψυχρού Πολέμου που απλώς περιμένει την οριστική του απόσυρση στο χρονοντούλαπο της ιστορίας.