Συνένοχη είναι η Ευρώπη για το χάος της Δύσης

Η Ευρώπη είναι έτοιμη να βρεθεί στη μεγαλύτερη σύγκρουση με τις ΗΠΑ εδώ και πολλά χρόνια. Αιτία είναι ο τρόπος που ο Ντόναλντ Τραμπ απαιτεί να παραχωρηθεί στις ΗΠΑ η Γροιλανδία.

Στα ευρωπαϊκά όργανα γίνεται συναγωνισμός δηλώσεων «αποφασιστικότητας» και εξετάζονται όλα τα εργαλεία που διαθέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση για να απαντήσει σε επίπεδο οικονομικού πολέμου. Γιατί είναι προφανές ότι κανείς δεν σκέφτεται μια ένοπλη υπεράσπιση της Γροιλανδίας.

Για πρώτη φορά φαίνεται να κλονίζεται μια συμμαχία που ήδη έχει αντέξει 80 χρόνια. Και η Ευρώπη είναι αμήχανη, γιατί αισθάνεται ότι χάνεται το έδαφος κάτω από τα πόδια της. Γιατί εδώ δεν πρόκειται για μια διαφωνία σε ένα ζήτημα, αλλά για ευθεία σύγκρουση. Διαφωνία υπήρχε και υπάρχει και για το Ουκρανικό, όμως στην περίπτωση αυτή υπάρχουν και φωνές στην Ευρώπη που συμπαρατάσσονται με την άποψη του Τραμπ ότι κάπως πρέπει να τελειώσει ο πόλεμος αναγνωρίζοντας και τα τετελεσμένα που υπάρχουν στα πεδία των μαχών.

Χωρίς τη συμμαχία ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη (και στο συγκεκριμένο θέμα δεν είναι μόνο η ΕΕ αλλά και η Βρετανία), την ώρα που Ρωσία και Κίνα χαράσσουν δικούς τους δρόμους, ο κόσμος φαντάζει ως μια κάθοδος στο χάος. Με την Ευρώπη να είναι στην πιο αμήχανη θέση, γιατί μπορεί να έχει οικονομική ισχύ, όμως δεν έχει ανάλογη στρατιωτική ισχύ με τους άλλους πόλους.

Η Ευρώπη όμως δεν είναι άμοιρη ευθυνών για αυτό το χάος. Και το πρόβλημα δεν είναι τωρινό.

Γιατί μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν οι ελίτ της Δυτικής Ευρώπης που ζήτησαν την αμερικανική συνδρομή για την «καταπολέμηση του κομμουνισμού» και σε αντάλλαγμα μετέτρεψαν την ευρωπαϊκή ήπειρο σε μια μεγάλη αμερικανική βάση. Καλό είναι να θυμόμαστε δηλαδή ότι ο «ατλαντισμός» δεν ήταν απλώς μια ιδεολογία ή τοποθέτηση εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, ήταν και πραγματική εκχώρηση κυριαρχίας στις ΗΠΑ. Μπορεί τότε να μην τους παραχωρήθηκε η Γροιλανδία αλλά όπου ζητούσαν να φτιάξουν βάση, κανείς δεν έφερνε αντίρρηση.

Ακόμη και όταν φτιάχτηκε η ΕΟΚ, η λογική ήταν ότι θα ήταν κατά βάση μια οικονομική ένωση, γιατί την αμυντική διάσταση την κάλυπτε το ΝΑΤΟ.

Και όταν κατέρρευσε η ΕΣΣΔ και τέθηκε το ερώτημα μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη και τον κόσμο, πάλι η Ευρώπη στο τέλος συντάχθηκε με τις ΗΠΑ, στις οποίες άλλωστε τότε εκχώρησε ακόμη περισσότερο έναν ρόλο παγκόσμιου χωροφύλακα. Η Ευρώπη θα έφτιαχνε την ΟΝΕ και οι ΗΠΑ θα αναλάμβαναν να απαντήσουν ένοπλα στους κατά περίπτωση «κακούς». Αυτή ήταν η συμφωνία στην πράξη.

Και βέβαια τώρα διαμαρτύρονται οι Ευρωπαίοι για την «αυθαιρεσία» με την οποία κινούνται οι ΗΠΑ και τον τρόπο που «απαιτούν», αλλά ήταν η Ευρώπη που νομιμοποίησε πλήρως την αλαζονεία των ΗΠΑ όταν αυτές αποφάσιζαν μονομερώς επί της ουσίας πολέμους που αποσταθεροποιούσαν ολόκληρες περιοχές, ή όταν έκαναν κάθε είδους μονομερείς ενέργειες στο όνομα της «καταπολέμησης της τρομοκρατίας». Ενίοτε άλλωστε στήριζαν ανοιχτά ή συμμετείχαν.

Ακόμη και τώρα όταν αποφάσισαν ότι διαφωνούν με τον Τραμπ για την Ουκρανία, στην πραγματικότητα αυτό που έκαναν ήταν να απαιτήσουν οι ΗΠΑ να αναλάβουν ακόμη πιο αποφασιστική ένοπλη δράση, γιατί όλοι ξέρουμε ότι ακόμη και εάν υλοποιηθεί το ReArm Europe θα πάρει χρόνο μέχρις ότου η Ευρώπη να αποκτήσει μια πραγματικά αυτοδύναμη αμυντική ικανότητα.

Σίγουρα ο Τραμπ αλλάζει βασικούς κανόνες του παιχνιδιού. Αλλά η σχέση εντός της Δύσης πάντα άνιση ήταν. Ο ηγεμόνας ήταν οι ΗΠΑ ακόμη και όταν έδινε την εντύπωση ότι απευθυνόταν σε «ισότιμους συμμάχους». Μόνο που τώρα ο ηγεμόνας αποφάσισε να είναι πιο ωμός και να απαιτήσει αυτά που θεωρεί ότι του αναλογούν για τον τρόπο που δεκαετίες εγγυήθηκε την ασφάλεια του «δυτικού κόσμου». Επομένως, πολύ αργά για δάκρυα, θα έλεγε ο κυνικός.

Το διεθνές σύστημα δεν διαμορφώνεται με αφηρημένους κανόνες, ούτε και με αρχές. Και οι θεσμοί του προϋποθέτουν ότι υπάρχει ευρεία στήριξη των αποφάσεών τους, διαφορετικά καταλήγουν ανενεργοί. Η εικόνα του ΟΗΕ αυτό δείχνει.

Σημαίνει αυτό ότι πρέπει στωικά να ανεχτούμε το χάος; Σίγουρα όχι! Αλλά εάν θέλει η Ευρώπη ο κόσμος γύρω μας να γίνει λιγότερο χαοτικός, θα πρέπει να αναλάβει την ευθύνη που της αναλογεί. Μόνο που για να το κάνει αυτό χρειάζεται η ίδια να κατοχυρώσει το ρόλο της ως ένας πόλος σταθερότητας.

Και αυτό έχει συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Καταρχάς χρειάζεται μεγαλύτερη ισχύ. Αυτή δεν μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο με αύξηση των στρατιωτικών δαπανών, ιδίως όταν γίνονται σε βάρος των κοινωνικών. Πάνω από όλα η Ευρώπη χρειάζεται ένα άλλο οικονομικό μοντέλο, ιδίως από τη στιγμή που είναι εμφανές ότι η κυρίαρχη εκδοχή νεοφιλελευθερισμού έφαγε τα ψωμιά της. Και αυτό δεν μπορεί να έρθει όσο κυριαρχεί ένα μοντέλο αποφάσεων βαθιά αντιδημοκρατικό και όσο καμιά έννοια ευρωπαϊκής αλληλεγγύης δεν υπάρχει στην πράξη.

Όμως, χρειάζεται και να αποδείξει ότι μπορεί να έχει μια διαφορετική στάση. Και αυτό έχει αποτύχει. Ούτε στην Ουκρανία ούτε στην Γάζα συνέβαλε στην ειρήνη. Με αποτέλεσμα ιδίως απέναντι στον Παγκόσμιο Νότο να έχει μειωμένο κύρος.

Μια Ευρώπη χωρίς πυξίδα για το μέλλον και με πραγματική κρίση ηγεσίας δεν μπορεί να σταθεί απέναντι στις ΗΠΑ και να επαναφέρει μια σχέση ισοτιμίας και πραγματικής συνεργασίας. Γιατί πολύ απλά φαντάζει στα μάτια της αμερικανικής ηγεσίας, όποια και εάν είναι αυτή, ως ο αδύναμος εταίρος, άρα αυτός που στο τέλος θα πρέπει να υποκύψει και να αποδεχτεί τετελεσμένα. Και για να αλλάξει αυτό χρειάζονται κάτι παραπάνω από αποφασιστικές δηλώσεις της κ. φον ντερ Λάιεν…