Υπήρχε μια εποχή που η διεθνής πολιτική, όσο κυνική κι αν ήταν, υπάκουε σε έναν ελάχιστο κοινό παρονομαστή: κανόνες, ισορροπίες, όρια. Σήμερα, αυτό το πλαίσιο δεν έχει απλώς ραγίσει. Έχει καταρρεύσει. Και στη θέση του δεν υπάρχει μια νέα τάξη πραγμάτων, αλλά μια παγκόσμια αταξία που βαφτίζεται επιλεκτικά «ρεαλισμός», «αυτοάμυνα» ή «δημοκρατική ευθύνη».
Αρθρο γνώμης του Γιώργου Αθανασίου
Η εικόνα είναι διάσπαρτη, αλλά το μοτίβο κοινό. Από τη Βενεζουέλα, όπου η κρατική κυριαρχία μετατρέπεται σε διαπραγματευόμενο προϊόν μεταξύ διεθνών πιέσεων και εσωτερικής κατάρρευσης, μέχρι τον πόλεμο Ρωσία – Ουκρανία, που αποκάλυψε με ωμό τρόπο ότι το διεθνές δίκαιο ισχύει όσο συμφέρει τους ισχυρούς. Από το Ιράν, που δοκιμάζει καθημερινά τα όρια ανοχής της Δύσης, μέχρι την Κολομβία, όπου η κοινωνική αστάθεια γίνεται γεωπολιτικός πονοκέφαλος. Και τέλος, τη Γροιλανδία, που από παγωμένη περιφέρεια μετατράπηκε σε στρατηγικό τρόπαιο.
Δεν πρόκειται για άσχετες κρίσεις. Είναι κομμάτια του ίδιου παζλ.
Το θεμελιώδες πρόβλημα δεν είναι ότι «ο κόσμος έγινε πιο επικίνδυνος». Ο κόσμος ήταν πάντα επικίνδυνος. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν αισθάνεται πλέον υποχρεωμένος να προσποιείται πως σέβεται τους κανόνες. Οι μεγάλες δυνάμεις τους επικαλούνται όταν τις βολεύει και τους αγνοούν όταν τις περιορίζουν. Το μήνυμα που εκπέμπεται προς κάθε κατεύθυνση είναι σαφές: η ισχύς προηγείται της νομιμότητας.
Αυτό έχει συνέπειες. Όταν οι ισχυροί λειτουργούν χωρίς δεσμεύσεις, οι μικρότεροι παίκτες δεν επιλέγουν τη συμμόρφωση, αλλά τη μίμηση. Όταν οι διεθνείς οργανισμοί εμφανίζονται αδύναμοι ή επιλεκτικοί, χάνουν το κύρος τους. Και όταν η έννοια της «διεθνούς κοινότητας» γίνεται κενή ρητορική, τότε ο καθένας φροντίζει μόνο τον εαυτό του.
Η λεγόμενη «παγκόσμια τάξη» δεν αντικαταστάθηκε από έναν πολυπολικό κόσμο ισορροπίας. Αντικαταστάθηκε από έναν πολυπολικό κόσμο σύγχυσης, όπου:
-
κανείς δεν έχει αρκετή ισχύ για να επιβάλει σταθερότητα,
-
κανείς δεν έχει αρκετό κύρος για να μιλήσει εξ ονόματος όλων,
-
και κανείς δεν αναλαμβάνει πραγματική ευθύνη για το χάος.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ο άμεσος παγκόσμιος πόλεμος – είναι κάτι πιο ύπουλο. Είναι η μόνιμη κατάσταση έντασης, οι συνεχείς κρίσεις χαμηλής έντασης, οι οικονομικές αναταράξεις, η ενεργειακή ανασφάλεια, η πολιτική ριζοσπαστικοποίηση. Είναι οι κοινωνίες που κουράζονται, οι δημοκρατίες που φθείρονται και οι πολίτες που χάνουν την εμπιστοσύνη τους όχι μόνο στις κυβερνήσεις, αλλά και στην ίδια την ιδέα της διεθνούς δικαιοσύνης.
Η παγκόσμια αταξία δεν είναι ατύχημα. Είναι πολιτική επιλογή μέσω αδράνειας. Είναι το αποτέλεσμα ενός κόσμου που δεν μπόρεσε – ή δεν θέλησε – να ανανεώσει τους κανόνες του και προτίμησε να τους παρακάμψει.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας:
ή θα υπάρξει μια νέα συμφωνία κανόνων, έστω ατελής αλλά κοινά αποδεκτή,
ή θα συνεχίσουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου το δίκαιο είναι εργαλείο πίεσης και όχι θεμέλιο συνύπαρξης.
Γιατί χωρίς κανόνες, η «παγκόσμια τάξη» δεν καταρρέει απλώς. Μετατρέπεται σε παγκόσμια ζούγκλα – με διπλωματικό λεξιλόγιο.