Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι νέοι ταξιδιώτες επισκέπτονται τόπους στους οποίους έλαβαν χώρα πόλεμοι και κάθε είδους καταστροφή. Ο «σκοτεινός τουρισμός» στα… καλύτερα του
Με το πρώτο φως, οι κίονες και τα μνημεία της Παλμύρας παίρνουν μια χρυσαφένια λάμψη που θυμίζει τις εποχές όπου η πόλη αποτελούσε σταθερό σταθμό για ταξιδιώτες σε έναν αρχαίο εμπορικό άξονα.
Πριν από το 2011, περίπου 150.000 άνθρωποι επισκέπτονταν κάθε χρόνο το μνημείο της UNESCO. Με την έναρξη της συριακής σύγκρουσης, οι αφίξεις μειώθηκαν δραματικά και η περιοχή παρέμεινε εκτός διεθνούς τουρισμού, ενώ πρόσβαση είχαν κυρίως ξένα στρατεύματα που βρέθηκαν στη χώρα στο πλαίσιο των τότε εξελίξεων.
Έπειτα από την πολιτική αλλαγή που σημειώθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2024 και την αποχώρηση του Μπασάρ αλ-Άσαντ από την εξουσία, η Συρία βλέπει μια σταδιακή επανεμφάνιση τουριστών.
Ορισμένοι ταξιδιώτες επιδιώκουν να γνωρίσουν ό,τι διασώθηκε από τα αρχαία θέατρα, τους τάφους και τους ναούς – παρά τις καταστροφές που υπέστησαν μνημεία, όπως ο σχεδόν 2.000 ετών Ναός του Βήλ, κατά την παρουσία τζιχαντιστικών οργανώσεων στην περιοχή.
Άλλοι, όμως, αναζητούν κάτι διαφορετικό: θέλουν να εξερευνήσουν τις περιοχές όπου σημειώθηκαν μάχες, επιθέσεις και καταστροφές.
Αυτοί είναι οι λεγόμενοι «σκοτεινοί τουρίστες».
Που πάνε οι «σκοτεινοί τουρίστες»;
Στις πλατφόρμες Instagram και TikTok ανταλλάσσονται πληροφορίες για τις τοποθεσίες που θεωρούνται πιο «φορτισμένες». Κάποιοι θέλουν να περιηγηθούν σε κατεστραμμένα προάστια ή να φωτογραφηθούν δίπλα σε πολεμικά οχήματα που έχουν εγκαταλειφθεί.
Υπάρχει επίσης έντονο ενδιαφέρον για τη Σαϊντάνια, την παλαιότερη κεντρική φυλακή κοντά στη Δαμασκό, η οποία σήμερα παραμένει κλειστή μετά την αλλαγή της πολιτικής κατάστασης στη χώρα. Παρά το ότι επισήμως δεν είναι επισκέψιμη, ιδιωτικοί ξεναγοί ισχυρίζονται ότι μπορούν να εξασφαλίσουν πρόσβαση για όσους επιθυμούν να τη δουν από κοντά.
Μία από αυτούς τους ξεναγούς είναι η Ρίτα Μπαντράν, φοιτήτρια οδοντιατρικής, η οποία έχει συγκεντρώσει πάνω από 26.500 ακολούθους στο Instagram.
Οι ιδιωτικές της περιηγήσεις κοστίζουν περίπου 130 δολάρια το άτομο, ενώ για επίσκεψη στη Σαϊντάνια ζητείται πρόσθετο ποσό 100 δολαρίων για «άδεια».
Έχει οδηγήσει ξένους επισκέπτες τόσο σε θέσεις από όπου εκτοξεύονταν βαρέλια-βόμβες στο παρελθόν όσο και σε υπόγειες σήραγγες που είχαν διανοιχθεί από αντάρτικες ομάδες στη Δαμασκό. «Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι θαμμένοι εδώ, που δεν ανασύρθηκαν ποτέ», λέει περπατώντας μέσα στα χαλάσματα.
Ο «σκοτεινός τουρισμός» στα καλύτερά του
Το ενδιαφέρον για τέτοιες εμπειρίες είναι μεγάλο. Η Global Industry Analysts υπολογίζει ότι η παγκόσμια αγορά «dark tourism» ξεπερνά τα 35 δισ. δολάρια και αναμένεται να προσεγγίσει τα 41 δισ. το 2030, σύμφωνα με δημοσίευμα του Economist.
Ο ορισμός περιλαμβάνει τόπους ιστορικών τραγωδιών, όπως το Μουσείο Μνήμης της 11ης Σεπτεμβρίου, χώρους μαχών, στρατόπεδα συγκέντρωσης, ακόμη και περιοχές φυσικών καταστροφών.
Παράλληλα με τη Συρία, αυξάνεται το ενδιαφέρον για προορισμούς όπως το Ιράν, η Βόρεια Κορέα, το Νότιο Σουδάν και η Ουκρανία. Οργανωτές όπως η Young Pioneer Tours έχουν επεκτείνει το χαρτοφυλάκιό τους από 30 το 2013 σε πάνω από 100 προορισμούς σήμερα.
Παρόμοια φαινόμενα καταγράφονται και αλλού. Στο Αφγανιστάν, μετά την πολιτική αλλαγή του 2021, οι αφίξεις αυξήθηκαν από 2.300 (2022) σε περίπου 7.000 (2023), καθώς οργανωμένες ομάδες προσφέρουν «βιωματικές» περιηγήσεις στην καθημερινότητα της χώρας.
Στο Μεξικό υπάρχουν τουριστικές προσομοιώσεις «νυχτερινής παράνομης διέλευσης συνόρων», με άτομα που υποδύονται διακινητές και συνοριοφύλακες.
Ο όρος «dark tourism» προτάθηκε το 1996 από τους ακαδημαϊκούς Τζ. Τζον Λένον και Μάλκομ Φόλεϊ, με αφορμή το ενδιαφέρον του κοινού για το σημείο της δολοφονίας του Τζον Φ. Κένεντι.
Όλα για τα like;
Ο Πίτερ Χόενχαους, δημιουργός του dark-tourism.com και συγγραφέας του Atlas of Dark Destinations, υποστηρίζει ότι ο σκοτεινός τουρισμός αφορά την επιθυμία «να γίνει κάποιος μάρτυρας της ιστορίας» και περιγράφει στις αναλύσεις του ότι στόχος είναι η ενημερωμένη και με σεβασμό προσέγγιση σύγχρονων ιστορικών τόπων.
Ο ίδιος διαχωρίζει όσους αναζητούν ουσιαστική κατανόηση από όσους απλώς επιδιώκουν κραυγαλέες εικόνες για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Από τους 1,8 εκατ. ανθρώπους που επισκέφθηκαν το Άουσβιτς το 2024, πολλοί το έκαναν στο πλαίσιο μνήμης και ιστορικής γνώσης, ενώ άλλοι φωτογραφήθηκαν σε σημεία του χώρου με τρόπο που προκάλεσε αντιδράσεις.
«Υπάρχουν απερίσκεπτοι επισκέπτες και υπάρχουν σκοτεινοί τουρίστες — δεν είναι ταυτόσημοι», σημειώνει.
Η αίγλη του σκότους είναι μια πολύ παλιά ιστορία
Αν και για πολλούς το φαινόμενο μοιάζει μακάβριο, έχει πολύ βαθύτερες ρίζες. Από τη ρωμαϊκή εποχή, όταν θεατές παρακολουθούσαν μονομαχίες, έως τις «κυρίες του Κριμαϊκού Πολέμου» που το 1855 παρατηρούσαν μάχες από τον λόφο Καθκάρτ με κιάλια όπερας, η ανθρώπινη περιέργεια γύρω από σκηνές σύγκρουσης δεν είναι καινούργια.
Στη σύγχρονη ιστορία, το Τσερνόμπιλ γνώρισε 124.423 επισκέπτες το 2019, πριν οι εξελίξεις στην Ουκρανία σταματήσουν τον τουρισμό. Παράλληλα, η Ιταλία διερευνά ισχυρισμούς ότι πολίτες της συμμετείχαν τη δεκαετία του 1990 σε παράνομες ένοπλες δραστηριότητες στη Βοσνία.
Αυτό που έχει αλλάξει σήμερα είναι η προσβασιμότητα και η δυναμική των κοινωνικών δικτύων. Οι πλατφόρμες προβάλλουν προορισμούς από την Ινδία έως την Ανατολική Αφρική.
Influencers ταξιδεύουν σε περιοχές που πολλοί θεωρούν απρόσιτες. Το 2017 το βίντεο του Logan Paul από το δάσος Αοκιγκαχάρα της Ιαπωνίας —στο οποίο καταγραφόταν ένας άνθρωπος που είχε αυτοκτονήσει— προκάλεσε παγκόσμια συζήτηση για τα όρια της έκθεσης.
Παρά τις αντιδράσεις, σήμερα η διαδικτυακή του παρουσία έχει αυξηθεί.
Η Μπαντράν αναφέρει ότι μετά την επίσκεψη μίας influencer στη Σαϊντάνια και τις αναρτήσεις της, αυξήθηκε η ζήτηση για το συγκεκριμένο σημείο.
Ο YouTuber Χάρι Τζάγκαρντ έχει καταγράψει αντίστοιχες εμπειρίες από Ερυθραία, Υεμένη και Αφγανιστάν, όπου στο βίντεό του «Επτά ημέρες στην πιο επικίνδυνη χώρα στον κόσμο» περιγράφει την καθημερινότητα πέρα από τα διεθνή πρωτοσέλιδα. Παρά τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στη χώρα, τα σχόλια κάτω από το βίντεο εκφράζουν συχνά επιθυμία για επίσκεψη.
Που ταξιδεύει η Gen Z;
Σύμφωνα με το Booking.com, σχεδόν 60% των ταξιδιωτών της Generation Z εμπνέονται από τα social media για την επιλογή προορισμών και περίπου 45% επηρεάζονται από influencers.
Πολλοί νέοι από χώρες χωρίς πρόσφατη εμπειρία πολέμου εμφανίζονται πρόθυμοι να δουν από κοντά τόπους όπου εκτυλίχθηκαν συγκρούσεις.
Στην ομάδα της Μπαντράν συμμετέχουν ο Ιταλός φοιτητής Τζούλιο Βερσούρα και ο Γερμανός μηχανικός λογισμικού Λουίς Γκάτι.
Ο Γκάτι έχει ταξιδέψει σε Ιράκ, Παλαιστίνη και Υπερδνειστερία και υποστηρίζει ότι θέλει να σχηματίσει «προσωπική εικόνα» για τη Συρία, ώστε να συμβάλλει πιο ουσιαστικά σε συζητήσεις στη χώρα του.
«Θα μπορούσα να πάω στην Ιταλία ή την Ισπανία και να πιω ένα Aperol Spritz, αλλά αυτό θα μου φαινόταν κάπως συνηθισμένο», λέει.
Άλλο τουρίστας, άλλο ταξιδιώτης
Οι Σύροι οδηγοί, όπως ο Άλα Σαλαμίγια από τη Δαμασκό, αναφέρουν ότι αυτή η νέα μορφή τουρισμού προσφέρει ευκαιρία να παρουσιαστεί η χώρα μέσα από τη δική τους οπτική — και παράλληλα δημιουργεί εισόδημα.
Η Μπαντράν σημειώνει ότι δεν διαχωρίζει τους σκοτεινούς από τους «κλασικούς» τουρίστες, αλλά προτιμά τον διαχωρισμό ανάμεσα σε «τουρίστες» και «ταξιδιώτες»: «Ο τουρίστας θα πει ότι πήγε σε ένα καλό εστιατόριο και σε ένα πάρτι. Ο ταξιδιώτης θέλει να μάθει για τον συριακό πόλεμο.»
* Mε πληροφορίες από: The Economist